Friday, 20 March 2009

Degë të lisit të moçëm

Mensur Spahiu


Tregim i jetuar



Vërtet isha i paqetë atë pasdite. Dhe, si të mos mjaftonte kjo, megjithë kundërshtimin tim, ajo bashkohej me një dhimbje gjoksit, bëhej njësh me të dhe këmbëngulte për drejt fytyrës. Ndërsa ngjiteshin bashkë në vlim, ashtu, paqetësi e dhimbje, ajo merrte gjoksit copëza mundimesh të hershme, të mbetura thellësive të tij, të pakuara e të harruara si me dije.
Duke graflluar me ngulm, ajka e saj, shfaqte si me përrenj të përgjakur zemërim e deshpërim fytyrës sime, Sakaq, pjesa e mbetur, e lodhur si të thuash nga beteja, zbriste sërish poshtë.
Ajo ishte pak a shumë një gjendje paqetësie e pritshme. Duke udhëtuar si të thuash, nëpër erë, ardhja e saj vetëm sa kishte vonuar në kohë, për të pushuar më pas në fytyrat, sytë e buzët e disa njerëzve që dridhëroheshin në lumturim nga vogëlsira. Ndoshta, pikërisht për shkak të pritshmërisë, ajo shfaqej e tillë. Që nga parandjenja e deri në mbrritje, ajo kishte kapërcyer heshturazi kufijtë e paqetësisë për të bufuar në zemërim e deshpërim.
U ngrita nga divani i vjetër ku qëndroja si i kafshuar, kontrollova veten në pasqyrë dhe u nisa drejt derës për jashtë. Nuk doja që fëmijët dhe gruaja, kur të ktheheshin nga shkolla dhe puna, të dallonin sado pak zemërimin tim. Më takonte vetëm mua. I takonte vërtet rrugës!
Në rrugë ndjehej aroma e gëzimit të pemëve në çelje. Ndjehej sundimi i saj mbi gjithçka dhe nuk kishte sesi të mos i dorëzoheshe mrekullimit që të rrethonte.
Udhëtoja me makinën time, si të thuash, kuturu, pa e ditur për ku. Vetëm ecja. Udhëtoja. Në kafen e zakonshme nuk kisha mall të shkoja. Tek ndonjë shok a mik, gjithashtu. Vetem doja të udhëtoja, të largohesha, të isha nëpër pranverë duke i përsëritur vetes herë pas here formulën e vjetër; shpërnda gënjeshtra se një ditë prej tyre do të mbesë diçka e vërtetë. Të cilën, dikush e kishte nxjerrë nga lashtësitë, e kishte zbërthyer e nisur kundër meje nëpër ajrin e rënduar në dimër. Mbase, kush e di, kohë më parë, në vjeshtë, të mbrrinte gënjeshtra e besueshme tek disa njerëz të vegjël, fytyrëminj, të cilët, për të më dimëruar verën, shigjetonin me sy si të ishin gjarpërinj, pikërisht, tani, në pranverë.
U ndodha si pa kuptuar në “Dodge Park”. Park jo larg shtëpisë sime ku shkoja ndonjë fundjave me fëmijët dhe gruan.
Parkingu ishte i lirshëm. Mund të parkoje në çdo anë që të doje. Ai zakonisht ngarkohej në fundjavë dhe në ditët e verës së plotë.
Në një nga stolat buzë rrugës, dy të rinj duke bisedur si pa zë, afroheshin pranë e më pranë. Hera-herës, tek preknin butësisht fytyrat me mollëzat e gishtërinjve, me gishtat tregues shtypnin në hundën e njëritjetrit.
Një tjetër i lirë dhe si i veçuar. Në të djathtë, më shumë se dyqind metra larg tij, grupe fëmijësh i dorëzoheshin pranverës! Mes tyre të rritur, sigurisht, prindërit.
Kisha dëgjuar nga bisedat e më të rriturve a lexuar nëpër libra; se gazi, lëvizjet, pyetje-përgjigjet e fëmijëve, pafajësia e moshës së tyre, ishte qetësuesi më i mirë. Aq më tepër në një rast të tillë, mendova, ku shqetësimi merr ngjyrim!
Më shumë se me të tjerët, ai ngjyrohej në deshpërim me veten, si të thuashë, deshe a nuk deshe, ai vinte prej teje! Kur, pakuptuar, kohë më parë kishe ndihmuar e afruar, ledhatuar, perkëdhelur e puthur në ballë si fëmijën tënd dhe e kishe nisur për rrugë të mbarë në jetë, një të pabesë! Dhe, një ditë, ç’rëndësi në vjeshtë a dimër, nisej për kafshime jo ai, po të tjerë të mbarsur prej tij! Qetësohu, iu lakova vetes! U lëshova i gjithi në mbështetësen e stolit dhe si për më shumë frymë e sy, shtriva krahët përgjatë tij! Zemërimet, thashë, le t’i merrte era!
Zërat e fëmijëve mbrrinin tek unë, në turbullirën time, plot gaz. Disa prej tyre luanin nëpër lodra. Dikush ndiqte një top, një tjetër sikur ndiqej prej një topi. Thërrisnin, qeshnin, binin mbi bar, ngriheshin e sërish bashkë me prindërit luanin, vraponin e qeshnin; ndihmonin pranverën në çelje!
Mbi një shtroje një fëmijë luante me kube dhe, si nën ritmin e një muzike lëvizte njëherësh duart e trupin. Më mbajti shikimin! Më afroi atë kohë turbullirash në vendin tim, ku, veç të tjerash, rrugicat e ngushta mes pallateve rëndoheshin nga tullat, rëra, nga fuqi të mbushura me gëlqere, të mbushura me ujë. Para se tullat të ngjiteshin kateve, ashtu si edhe më parë se rëra, gelqerja, çimentoja, të përziheshin bashkë; fëmijët sikur ndërtonin me ta, në rrugë, ëndërrat e tyre të ardhshme! Kalova dorën fytyrës! Siç thonë më të vjetrat, druhesha se mos i bëja dëm me sy!
Si të pikonte nga qielli, një keter zbriti si i qëllimshëm prej një peme dhe u shigjetua drejt fëmijës, ëndrrës, u shigjetua drejt pafajsisë! Desh thirra në zë, Ermal, për ndihmë!
Krahë e këmbë të bëshëm, flokët si të paprera, këmbëngulës, topolak, çuditërisht më ngjau me shëndetin e fytyrën e hershme të djalit! Në atë moshë pafajsie bashkë me gruan më priste dritares! Në lojë me buzë e me gishta xhamave, uronin, mirëseardhjen! I rritur tashmë shpejton si moshatarët nëpër ditë, në jetë; gruaja si dikur xhamave nuk pret!
Në të majten time dikush më thirri në emër. Ktheva kokën nga vinte zëri! Hasan Selimaj, baca Hasan, siç e therrisja shpesh, së bashku me gruan e tij, Lisen, degë të një lisi!
Nëpër fytyrat e tyre të qeta, nuk ishte vështirë të dallohej buzëqeshja me një si valëzim malli në shtim!
- Një dimër pa u parë! - tha, dhe zgjati dorën ngadalshëm duke mbajtur vështrimin gjatë në fytyrë e sy!
Ai kishte shikim të qetë, të qeshur e të matur, por atë pasdite, pranverë në çelje, shikimi i tij më ngjau krejt i bardhë!
- Dhe i acartë, bacë! - thashë.
Më shumë se ai, mbase mbajta unë shikimin në fytyrën e tij! Sikur kërkoja të dalloja në atë qetësi të bardhë, sadopak nga zemërimi im!
Pyeten më pas për gruan, vajzën, djalin, pyeten edhe për shëndetin e nënës sime që jeton larg dhe e vetme. Pyeta edhe unë më pas, për vajzat, për mbesat e nipat e tyre të shumtë! Seç kisha një ngutje ndërsa pyesja! Sikur pyesja e vetem pyesja pa pritur përgjigje prej tyre! Këshillova veten, në heshtje! I ftova të rrinim bashkë në stolin përballë fëmijëve, ballë lojës së tyre të ishim!
- Kemi kohë jashtë! Duhet të nxitojmë! - shpejtoi të fliste Lisa.
Desha të thoja se në banesa ende sikur ka mbetur sadopak dimër, por, baca Hasan, tha:
- Vetëm të ligut i largohesh shpejt, e shpejt!
Ai i shoqëroi fjalët me një shikim dashamirës që niste tek fytyrë e Lises, për të përfunduar dalngadalë në fytyrën time! Qeshëm njëherësh të tre.
Me burrin e mirë gruaja vuan, vetem e mendova! Ajo ishte një thënje e moçme që në biseda me bacën e përdornim shpesh. Si të lexonte fjalët fytyrës sime, ai buzëqeshi duke u çelur më shumë fytyrës. Me mikun e mirë, tha, fytyra të shëndritë!
Nuk qëndruan gjatë! Ai është i moshuar, i lindur rreth tetëdhjetë vjet më parë në Dragobi, me mundime e sakrifica të vërteta në jetë. Ne kishim kohë pa u parë, ndaj, atë kohë të pakët qëndrimi me mua, si të thuash, nxitimthi, nuk arrita ta kuptoja nëse ishte një zgjidhje mes dëshiës sime për qëndrim dhe ngutjes së Lises, apo, zemërimi im, kishte bufuar më shumë se duhej fytyrës!
Shoqërova me sy largimin e ngadalshëm! Afrimin e shtrëngimin e duarve të tyre! Peshimin e lehtë tek njëritjetri! Kërkoja ta bëja të besueshme në vete se koha e pakët e qëndrimit me mua, nuk vinte nga gjendja ime, as nga lodhja në ecjet, vinte nga prushërimi i pranverës në çelje!
Lisa ishte Gjermane dhe Hasani, si të thuash, kishte marrë prej saj nga korrektësia gjermane. Ajo, gjithashtu, kishte marrë prej atij diçka nga besnikëria shqiptare. Megjithatë, si tipare nuk mund të ishin kurrsesi të veçuara. Vetë korrektësia mbarte besnikëri, ashtu si besnikëria, korrektësi. Aranitas, i thash vetes, të dy!
Ndonse ai kishte lindur në Shqipëri dhe ajo larg, shpeshherë doja t’i mbushja mendjen vetes, që vlimin shpirtëror të Hasanit në moshën njëzetenjëvjeçare, (viti 1950 kur në Shqipëri dhunoheshin vazhdimisht karakteret e verteta), mbase e kishte trazuar e ngrohur, ishte folezuar për të, vala shpirtërore e Lises, vajzës së re përplot besnikëri gjermane!
Ai ishte larguar nga Shqipëria në moshën njëzetëenjëvjeçare. Do të dënohej dhe do të vuante si shumë të tjerë në burgun e Cetinës. Do të arratisej nga aty pas tre vjetësh. Këmbëngulës e plot ëndërra për të jetuar siç duhet jeten, do të vendosej në Itali.
Edhe se do të gëzojë të drejtën e azilantit politik, i paqetë për prindërit, motrat, vëllezërit, i trazuar edhe nëpër ëndrra, do të largohej për në Gjermani e Hollandë.
Si çdo gur i shkulur gjatë rrokullisjes, ai do të binte e do të ngrihej! Do të qeshte e do të qante! Do të njihej me përbuzjet, pabesitë, përçmimin, por nuk do të humbiste. Atë kohë betejash për qetësim, ai do të njihej me Lisen, vajzën gjermane, gruan e tij të ardhshme me shpirt e vlim njerëzorë.
Në vitin 1971, tek ndodhej në Indonezi, (atë kohë ai punonte në marinë) krejt rastësisht do të mësonte nga një marinar se vëllai tij, Saliu, jetonte në Nju Jork.
As gjallë e as vdekur! Pas më shumë se njëzet vjetësh, mall e dhimbje do të fliste në telefon me Saliun, do të dëgjonte zërin e dridhshëm të nënës së tij, Manes, të motres Sabrie që bashkë me Saliun jetonin në Nju Jork!
Ndërsa i afroheshin ngadalshëm makinës së tyre, linin pas, përballë meje, buzëqeshjen e fytyrës së përbashkët!
Me pafajësi fëmije, sikur kërkoja t’i mbushja sërish mendjen vetes se vala shpirtërore e Lises, vajzës gjermane, e ndihmuar si për mirë edhe nga diktatura, më shumë se për gjithçka tjetër e kishte tërhequr Hasanin, për t’a ruajtur! Për t’a rikthyer kohë më pas, më të fortë, më të pathyeshëm dhe më të besës, mes njerëzve të tij… (Në vitin 1971, Hasani, Lisa dhe vajëza tyre, Vera, do të vendoseshin përgjithmonë në Amerikë)
Vështroi nëpër pranverë! Unë, ashtu, në këmbë! Ngriti dorën në pershëndetje!... Nisi fjalë të rralla zemëre, këshillim për njerëzit! Më njeh fytyrën, thash, fytyrën me gëzime, zemërime, deshpërime… Jo, bacë, për këtë dhè, trazim jo, kurrsesi! Ishim pranë, pranë, shtrëngim duarsh, perqafim, kur dhashë fjalë!
Nëse zemërimet prej të paaftëve, cinikëve, sehirxhinjëve, mbarsur veç e veç, një nga një, a të gjithë njëherësh nga pabesia; do të largoheshin në heshtje, në kohë e pa nxjerrë aspak vrer për ta, ngadalshëm, do të zbutej për qetësim edhe deshpërimi me veten; trazimi… oooh, trazimi!
Ai do të nisej në përpunim sapo të dallohej a të besohej se më në fund po shfaqej dridhja e parë e tij mbi zemërim e deshpërim! Ashtu si gënjeshtrat, trazimi do të përshkonte të njejtën rrugë hapësirës, veçse, në kahe të kundert dhe jo më nën ajrin e rënduar të dimrit, por në ajrin e ngrohtë të pranverës. Veç të tjerash, ai do të nisej si një fitore e fytyrëminjve për të mbrritur shpejt e më shpejt tek i pabesi që priste i mbledhur kutullaç, nëpër jargë gëzimi sakaq!
Në ndërtesa përdhese e në laboratorët gjigandë me kryet gjer tek retë do të gatuhet gënjeshtra e re; trazimi, ngjasohet në sëmundje! Terr e tmerr, i pafrè!
Larg e më larg, pa drejtim e plot krahë, shpejt e më shpejt, do të shpërndahet gënjeshtra e re tashmë, me ajrin e ngrohtë të verës! Keq e më keq! Tmerr mbi tmerr! Sëmundja do të përcaktohet e hershme, shumë e shumehershme, nëpër breza dhe si e fshehur në kohëra pak e nga pak…
Një ditë, në një orë të paradites a në një orë të pasditesë së vonë, në mbrëmje, gruaja, duke e besuar si shumë të tjerë sëmundjen të vërtetë, a duke e pëlqyer qëllimshëm; buzagaze, flutur e shpejtë sjell medicina në kurim, që, në fillim, në mes a në fund të dimrit të ardhshëm, të gjendesh i qetësuar në qetësim!
Kohë e pështirë, pabesi, desh thirra me gjithë zë atë pasdite pranvere! Jo vetem në TV, tek shoku a miku, tek i zhveshuri, farefisi, karrocieri a kali, por edhe tek ushtari e gjenerali, i miri, historiani e politikani, në këtë kohë moderne më shumë se kurrë më parë gatuhen dhe harlisen për drejt njeriut, gënjeshtra!
Ktheva kokën djathtas dhe si në erë ngrita dorën të pershëndesja djalin, rritjen e tij të shëndetshme; degët e lisit të moçëm, të pershëndesja!

Mars 2009, Michigan



Fjala e Lire - Free Speech

No comments: