Sunday, 22 March 2009

FYTYRAT E TË GJALLËVE

Kreu i pestë
(Romani "Vdekja e Enver Hoxhes" i shkrimtarit Pellumb Kulla

Fundi i rrëfimit të grimiorit

Aqë lule, sa kam parë në ditët e homazheve popullore për Enver
Hoxhën e vdekur, nuk i kam parë edhe sikur t’i mbledh bashkë tërë lulet, që më kanë dalë para syve gjatë gjithë jetës sime.
Ishte prill atëherë, mes pranvere. Lulet kishin tamam kohën e tyre të shpërthimit. Në historinë e këtij globi nuk besoj se mund të gjendet një vend, ku të ndodhë, që në një javë të këputen të tëra lulet. Tek ne ndodhi kjo. Tërë lulet e serrave, të lulishteve, të saksive shtëpiake, të lëndinave e mezhdave, atë prill u prenë dhe u bashkuan në malet shumëngjyrësh, që u ngritën në sallën e arkivolit, në varrezë dhe nëpër këmbët e busteve e përmendoreve të Komandantit, anembanë vendit.
Ndërroi jetë Komandanti, nuk u panë më lule atë vit.
E, po të gjykosh nga kolonat e stërgjata, nga turmat e vizitorëve të përlotur, që çapiteshin rreth arkivolit, nga përmasat e pikëllimit, pas varrimit të Komandantit, dukej sikur lulet në Shqipëri nuk nevojiteshin më.
Ato ditë, që kulmuan me atë të lagshtën e varrimit, do të mbeten për mua, si ditët më të paharruara, si më të tensionuarat. Ishin ditë që lanë një vragë nga më të thellat në jetën time. Në të vërtetë, nuk më qe kërkuar të bëja ndonjë gjë të lodhshme, por vetë qëndrimi në gatishmëri, fjetja në godinën e Presidencës, aty ngjitur me dhomën-frigorifer ku futej trupi pa jetë i Enver Hoxhës, bëheshin të mundimshme.
Teloja na mbante përherë në një gjendje gatishmërie rraskapitëse.
- Shoku Betim, - më tha ditën e parë, - ty do të të pajisim me një
radio dhe do të të dërgojmë një specialist të ta mësojë përdorimin e saj.
- Dakord, shoku Telo, - ia ktheva, - unë e marr radion, por më duket
se nuk është nevoja. Unë ngrysem e gdhihem këtu e nuk ka bërë vaki të largohem nga trupi i shokut Enver asnjëherë më shumë se dyqind metra.
Teloja nuk kish hallin tim, por më shumë të vetin, ngaqë atij, për një arsye a një tjetër, i takonte të largohej dhe e desh një pikë informimi të vazhdueshme për çdo kohë, çdo situatë, apo incident. Shkurt, ai desh praninë e një syri mbi trupin e zbuluar për t’u parë. Unë u ktheva, as më pak, as më shumë, në një shtojcë e gjallë e kufomës.
Edhe doktor Çapajevi bënte, si unë, të njëjtën jetë. Ai flinte në një dhomë një kat më sipër dhe ma kish zili që unë nuk e kisha vesin e duhanit. I duhej të dilte shpesh dhe Teloja i foli rëndë një ditë kur e gjeti përjashta. Megjithatë, doktorin nuk e ngarkoi me ndonjë radio duke më dhënë tërthorazi një shenjë, se më i rëndësishmi, në ato ditë, isha unë.
Në orët që trupin e shpinin në frigorifer, ne të dy, unë me doktorin duhet t’i bënim një kontroll të shpeshtë. Vetëm në orët e vona të natës kishim një hapësirë pesëorëshe të patrazuar por, ama, në orën gjashtë të mëngjesit detyrimisht do të shkonim atje dhe do ta këqyrnim trupin me kujdes. Pas inspektimit, na duhej të bënim një procesverbal të rregullt, që në fillimin e çdo dite e firmosnim të dy.
Dhe në hyrjet dhe në daljet tona, tetë gardistët me automatikë krahëqafë, që ruanin te dera e dhomës frigorifer, përplasnin takat në shenjë nderimi për ne. Jam i bindur, që ata nuk e morën vesh kurrë, se cilët ishim ne, unë dhe Çapajevi dhe përse hynim aq shpesh në portën e ndaluar edhe për ta. Përpara saj, në ditën e parë qëndronin vetëm dy gardistë civilë dhe bile të pa armatosur, por nënkryetari i Presidencës që pat lëshuar zyrën e tij që t’ia shndërronin në frigorifer e që e ndjente përkujdesjen atje, si detyrë të vetën, pat ulëritur në një mesnatë dhe pat kërkuar shumëfishimin e rojave.
- As kur ka qenë i gjallë nuk e kanë ruajtur kështu! – më tha një herë
nëpër dhëmbë Çapajevi.
Në orën tetë unë rifilloja nga puna për rifreskimin e pamjes. Kjo më
merrte afro dy orë, por asnjëherë më shumë, pasi në orën dhjetë trupi duhej të ishte gati, i vendosur në mes të sallës. Vizitorët e parë ishin anëtarët e familjes dhe pastaj rreth e qark arkivolit qëndronte për pak minuta e gjithë Byroja Politike. Me t’u larguar ata, dyert hapeshin sëkatrash për vizitorët e përlotur që vinin nga të katër skajet e Shqipërisë.
Ditët e para të homazheve nuk isha edhe aq i zënë me punë. E bëra zakon të ulesha në një dhomë aty pranë dhe merrja ndonjë kafe, që e pija duke ndjekur pamjet në televizor. Vetëm aty arrija një përfytyrim të saktë se ç’po ndodhte. Vetëm duke i bashkuar me dijet që kishim nga brenda, mund të përftoje një ide të plotë se ç’përmasa kishte pikëllimi dhe çfarë organizim i përsosur ish arritur për të bashkuar vajtuesit, që nxirte vetë kryeqyteti dhe ata, që dërgonin të katër skajet e vendit.
Një kamera nga helikopteri na vijëzonte me përpikmëri, se nga vinin dhe si hynin njerëzit në derën e madhe të sallës mortore. Që nga lart shquheshin qartë vizitorët e shumtë, të grumbulluar në Sheshin Skënderbej. Ata nxirrnin që atje vetëm një curril të hollë njerëzish, që e dërgonin drejt nesh. Njëshkolona vinte e disiplinuar, përshkonte bulevardin e gjerë dhe të boshatisur, duke respektuar një vijë imagjinare llahtarisht të drejtë deri te lartësia e hyrjes së madhe të Presidencës. Aty braktiste zgjatjen e mëtejshme të vijës, bënte një L me kënd të drejtë dhe hynte tek ne.
Nga qielli na vinin pamjet, ndërsa për klithmat dhe dënesat nuk ndihej nevoja e helikopterit. Unë ato i dëgjoja të gjalla, aty, tek pija kafenë.
Por kamera televizive e vendosur në helikopter tregonte më shumë akoma. Ajo vinte në dukje qartë derdhjen në shesh të disa kolonave të tjera. Njëra vinte nga rruga e Elbasanit: shquhej mjaft mirë zbritja e njerëzve në të tatëpjetën bri Pallatit të Brigadave; një tjetër vinte nga rruga e Kavajës dhe helikopteri e tregonte këtë që nga Kombinati i Tekstileve; një e tretë ngjitej nga rruga e Durrësit dhe gjatësia e saj na jepej, që kur dilte nga kodra e Kasharit. Trenat e shpeshtë furnizonin me njerëz të përzishëm kolonën që formohej para Shtëpisë së Lindjes. Banorët e Tiranës dhe fshatrave të saj, zbrisnin që nga rrëza e malit të Dajtit, gjarpëronin në heshtje deri në periferi të qytetit dhe, kur hynin në të, ndiqnin tatëpjetë Rrugën e Dibrës, gjatë të cilës ndërfuteshin qytetarët që banonin në qendër.
Kamerat nuk tregonin ku nisnin të formoheshin pesë kolonat përbërëse, kështu që imagjinata jonë ishte e tronditur. Përshembull, që ku fillonte vargu, që rrëshqiste bri Pallatit të Brigadave? Që në Krrabë, apo që në Elbasan? Apo, më tej akoma, që nga fushat e Korçës dhe të Devollit? Po ajo e Rrugës së Kavajës, merrte jetë vërtet që nga Tekstilet, apo niste të ngjizej në Rrogozhinë? Apo vinte drejt, pas ditë e net çapitjesh, që nga Gjirokastra dhe Qafë e Muzinës? Gjarpërimi i atyre që shfaqeshin në Kashar niste nga Tropoja e Kukësi? Të gjitha bredhjet e fantazisë tonë, ne nuk i fajësonim dot për stërzmadhime, pasi ato gjenin se ku t’i merrnin shembujt. Shumë e shumë herë, në vite të shkuara, për të vajtur në vendet ku ishin sakrifikuar individë të devotshëm në përpjekjet për shpëtimin e pronës socialiste, - si shuarje e zjarreve, shmangie të përmbytjes së vaporëve, e akte të tjera heroizmi - formoheshin varganë të tillë, me të gjitha moshat, që porsa binte nata, marshonin në këmbë për në vendin e therorisë, që t’u shfaqnin respekt atyre heronjve. Përligjej fantazia jonë, kur njeriu, të cilit i lihej lamtumira, këtë rradhë, konsiderohej kryeheroi i atyre heronjve!
Shquheshin menjëherë njerëzit e lodhur e të rraskapitur, sadoqë ata futeshin me kujdes në kolonë pa i vënë rresht njëri pas tjetrit, në qarkun rreth trupit pa jetë të udhëheqësit. I vinin të ndërprerë e të veçuar duke iu radhitur në mes edhe për gatishmëri ndihme, vizitorë të freskët tiranas, ose nga ata që zbrisnin prej trenave. Për t’i bërë ballë lodhjes së madhe, qe siguruar prania e gjithë atyre qindra autoambulancave, që rrinin në gatishmëri për gjatë kolonave, pa rënë në sy. Ato hapnin dyert, nga vërshonin sanitarët, që merrnin nga kolonat ata me energji të shterura dhe u jepnin ndihmën e parë me oksigjen e mjete të tjera.
I gjithë ky vizatim kolonash, ky rregull, kjo pjesëmarrje, ishte dëshmi e një pune fantastike që kish bërë Protokolli i Republikës, organizatat e partisë, forcat e rendit, piktorë të shquar dhe regjisorët më të mirë të filmit dhe skenës.

Xhuljeta m’u shfaq në harkun e vizitorëve, në ditën e tretë të homazheve. E ndoqi lakimin e vargut në largësi të arkivolit duke fshirë lotët dhe u tremb kur unë e zura për krahu dhe e mora në dhomën time. Me një garzë të butë nisa t’ia fshi lotët e dashur mbi mollëzat më të bukura të kësaj bote. Ajo u qetësua, m’i hodhi duart në qafë dhe e vuri gojën përmbi gojën time.
- Kur do të vish në shtëpi? – më pyeti.
Unë e puthja me zjarr pa i dhënë përgjigje.
- Kur do të kthehesh, po të pyes?
Unë i zgjidha rripin e pardesysë.
- Bet! I marrë! - më tha. – E ke të mbyllur atë derë?
Unë po merresha me tërë llojet e kopsave, që po të liroheshin, të
shpinin tek gjoksi i saj. I dehur nga aroma më e dashur e flegrave të mia, nuk po vija re, se radioja fleshonte dhe nxirrte tingullin e apelit. E pa Xhuljeta.
- Diçka po sinjalizon ajo atje! – më kujtoi.
Ishte Teloja që po më kërkonte urgjent.
- Ku ndodhesh? – më pyeti.
- Në dhomën time, - ia ktheva.
Xhuljeta e mori me mend që duhej të largohej. E përcolla deri te dera
kryesore e ndërtesës dhe e porosita të merrte djalin dhe të vinte përsëri të nesërmen. Ajo më premtoi se do të vinte dhe iu lut një oficeri, që t’i bënte vend para tij, në kolonën e njerëzve me sy të skuqur, që dilnin nga ndërtesa e përzishme.

- Do të të hapim dhe ca punë, shoku Betim, - më tha Teloja sapo
u ul në dhomën time.
- Jam gati, - ia ktheva. – Urdhëroni!
Teloja filloi të nuhaste. Thithte ajrin duke ngritur hundën përpjetë.
Mustaqet e bukura duket se nuk ia lejonin ngopjen që desh për të gjetur nga se vinte ajo aromë.
- Nuk e kam ndjerë ndonjëherë këtë, - ia bëri me dyshim.
- Ca minuta më parë, ishte këtu ime shoqe.
Teloja sikur u qetësua. Fytyra përherë e ashpëruar sikur iu zbut.
- Pas mesit të natës, ti, edhe mund të shkosh disa orë në shtëpi. Jeta
e njerëzve vazhdon. Makina është gjithmonë nën urdhrat e tua.
- Të shohim, - i thashë. – Mbase dhe shkoj.
Dhe mpreha veshët të dëgjoja punën që do të më shtonin.
- A nuk e ve re, që figurën më të zbehtë në pikëllimin e
përgjithshëm e japin ata, nga të cilët ne prisnim më shumë? A i ke vënë re ministrat, bile dhe anëtarët e Byrosë Politike, se sa keq duken me ato fytyrat buçko, që i kanë nga rehatia dhe nga të ushqyerit mirë? A nuk duken sikur kjo ngjarje e madhe, që ka sjellë këtu të përlotur tërë Shqipërinë, i shqetëson pak ata? Duken sikur mbarojnë homazhet e shkojnë ia fusin një gjumi të patrazuar. Nuk të duket kështu, edhe ty, shoku Betim?
Më zuri vërtet ngushtë. Unë nuk dëshiroja të jepja asnjë opinion të këtij lloji, pasi e dija se tani pas vdekjes së Enver Hoxhës, mund të kish shumë duar që zgjateshin të zinin timonin e vendit dhe një gjykim mbi atë që më ftonte Teloja, do të merrte një karakter politik tepër delikat.
- Ja, ti je një sy i specializuar. Je profesionist i thekur, ti, shoku
Betim!
Unë po vonoja të flisja.
- Mirë, - tha Teloja, duke përfshirë mustaqet me një pëllëmbë. -
Nuk po pres të më përgjigjesh. E bisedova dhe me shoqen Nexhmije. Edhe ajo këtë opinion ka. Sidomos problematike kjo gjë bëhet në ekran. Prandaj, ne mendojmë, që ti të vesh dorë mbi këto fytyra.
- Mbi cilat fytyra? – pyeta unë gati me piskamë.
- Mbi ato të anëtarëve të Byrosë Politike! Mbi fytyrat e anëtarëve të
qeverisë! Pse jo?! U bën mirë pak ngjyra e zbehtë, një pamje e lodhur, pak gropat e syve të thelluara, disi me hije. Që të duken sikur po kalojnë net pa gjumë. Kupton? Kjo i bën mirë përfytyrimit popullor. Përçohet kështu një imazh më prekës.
Unë nisa të kruaja kokën.
- Do të më pranojnë ata?
Teloja më pa me habi dhe me dyshimin, se unë po tallesha.
- Kush po i pyet ata?! Habitem se si e bën këtë pyetje! Ne të dy, deri
tani, jemi marrë vesh mirë me njëri-tjetrin. Fytyrat e tyre, që ta dish ti, Betim, nuk janë vetëm të tyret. Në këtë kohë të partisë, ne kemi bërë pronë të përbashkët, socialiste, gjëra më të vështira. Nejse, ti nuk ke faj. Nuk ke qenë ndonjëherë anëtar i Byrosë, apo i qeverisë.
Dhe filloi të qeshte duke më rrahur shpatullat.
- Hajd, hajd, se edhe atyre do t’u vijë mirë. Puna e tyre bëhet. Do të
fillojnë të na sjellin përshtypjen sikur po vuajnë shumë.
Dhe pas pak shtoi nën zë, si për vete:
- Viçat e majmur!
Unë bëra sikur nuk e dëgjova këtë krahasimin me viçat. Ai qeshi
përsëri.
- Më vjen keq që të njoha kaq vonë, more Betim. Ti ke një
profesion shumë kyç, për një vend të vogël, si ky i yni. Edhe e ke me perspektivë. Imazhi! Imazhet kanë rëndësi!
Ishte e dyta herë, brenda një minute, që Teloja po më thërriste në emër, pa i vënë përpara atë “shoku”-n.
Unë i shfaqa mendimin se kjo punë duhej domosdo të angazhonte dhe nja dy grimiorë të tjerë dhe i zoti i kësaj ndërmarrjeje, ra dakord menjëherë duke më lënë mua zgjedhjen e kolegëve.
Propozimi i tij më zgjoi vërtet fantazinë dhe m’u duk një aventurë joshëse. Përfytyrova portretet e elitës partiake të rreshtuar strikt, sipas alfabetit, nëpër mure apo të futur në korniza katrore druri, me nga një bisht të mbërthyer pas e të mbajtura nëpër parakalime duke u lëkundur sipas çapitjes të atyre që i mbanin. Tani i përfytyrova të gjithë të zbritur njëherësh nga lartësia e murit e të ulur para meje, sipas alfabetit nëpër kolltukë duke pritur t’i thelloja rrathët, t’u provokoja me marifet skuqjen e syve nga të qarët.
Gjeta Telon dhe i dhashë emrat e kolegëve të mi, Almirit dhe Fionës. I kërkova që ata të vinin menjëherë. Unë, i fryrë paksa nga përparimi i miqësisë së beftë me Telon, njëherë desha t’ia jepja drejtpërsëdrejti Skënderit dhe ta porosisja atë, që me makinën, që kishim në dispozicion, t’i sillte dy grimiorët sa më shpejt në zyrën time, por pastaj u kujtova që emrat e kolegëve të mi duhet të kalonin patjetër nëpër sitën e rreptë të bossit tonë.
Dhe këtë lëvizje ia vlerësova mjaft vetes, kur dëgjova Telon të më premtonte, se kërkesën e këtyre njerëzve ai do ta shikonte shumë shpejt.
- Hëpërhë, - tha i ngrysur, - ti nuk duhet të komunikosh me këta
shokët e tu të punës. Në rast se ata do të shihen të përshtatshëm, ti duhet t’u japësh atyre të kuptojnë, se kjo është diçka e parëndësishme, një nevojë thjesht televizive. Dhe, natyrisht, asnjë fjalë për shakatë, që bëmë sëbashku aty pak më parë. Ky trajtim merr ngjyra shumë delikate dhe përbën një hollësi intimiteti të jashtëzakonshëm. Po të miratuam miqtë, asnjeri prej tyre nuk do të merret me anëtarët e Byrosë dhe me familjarët e tyre. Punët më të rëndësishme tashmë, dihet, do t’i bësh vetë!
Tek po largohesha, ai më ktheu përsëri pranë vetes.
- Ti vetë nuk ke arsye të presësh. Mund të fillosh që tani me
nënkryetarin e Presidiumit të Kuvendit Popullor. Atë e ke lart, në zyrën e tij.
- Në zyrë? – e pyeta i hutuar, ngaqë ky urdhër binte ndesh me
përfytyrimin tim të pakmëparshëm.
- Patjetër! – ia bëri ai. – Mos, vallë, mendon se këta personalitete
do të të vijnë aty, te pasqyrat e tua, siç të vijnë aktorët amatorë?! Shokët e Byrosë duhen trajtuar me gjithë respektin, për rangun tepër të lartë që kanë arritur, me përpjekjet e tyre titanike në detyrat që kanë pasur. I dashur Betim, kurrë mos e hiq nga mendja, se ai, të cilit në atë çast ti je duke i lyer fytyrën, mund të jetë, pas fare pak ditësh, figura më madhore, udhëheqësi i ynë i ri.
Mora valixhen time dhe me të në dorë, ngjita me nxitim shkallët e pas pak trokita me drojë në derën e nënkryetarit të Kuvendit.
- Çfarë kërkon? – më priti ai me këmbët e para.
Ia shpjegova detyrën që më kishin vënë.
- Nuk ka nevojë për ty. Ktheu andej nga ke ardhur! – ma preu pa
kurrfarë mirësjelljeje.
U largova kokulur dhe po mendoja, se vdekja e madhe i kish bërë njerëzit nevrastenikë, i kish larguar nga urtësia dhe respektimi i ca normave, që të paktën deri atëherë, shkeleshin shumë rrallë. Këtë e vija re edhe te Teloja, kur ish në ca orë të liga e kur unë e Çapajevi mundoheshin ta shmangnim. Ja, edhe atë çast, kur unë i raportova dialogun me nënkryetarin, Telos i kërcyen të tijat, kafshoi cepin e mustaqes dhe nisi t’i ngjiste shkallët dy nga dy, për të arritur te dhoma e zyrtarit të lartë, nga e cila po vija unë.
Pas dhjetë minutash unë u habita, kur dëgjova një trokitje të drojtur në derën time dhe pashë nënkryetarin të më kërkonte leje të hynte brenda.
Binte në sy që nuk ish më ai i pari.
- Hë, mor bir, - tha ëmbëlsisht, - çfarë duhet t’i bësh ti këtij surratit
tim?
U afrua si një qengj i urtë e u ul para pasqyrës së madhe, siç bënin
aktorët figurantë të filmave. Si fillim, unë ia fshiva fytyrën mirë e mirë dhe nisa t’i shtroja një ton të zbehtë. U përgjigjej kërkesave të mia si nxënësi më i bindur klasës dhe më thosh:
- Mua nuk m’u duk se isha i pasjellshëm, me ty, more bir. Unë të
thashë “ktheu andej nga ke ardhur” në kuptimin më të mirë të fjalës. Ti qenke ankuar lart!
- Jo, - ia preva fjalën, - unë nuk kam bërë asnjë ankesë!
- Jo, mo, jo! E di që nuk je ankuar me kuptim të keq! Ta them
vetëm, që të të bëj mik. Që të më pikturosh sa më mirë, se tani, pas pak, kam një intervistë me ata djemtë e televizionit dhe dua të dukem sa më i vërtetë: i prerë, i rraskapitur, pa gjumë, pa ngrënë. Ç’them unë?! Ti, bre bir, je Artist Populli! Ti e di mirë se si katandiset fytyra e njeriut, kur i ka vdekur shoku më i dashur, ai më i çmuari!
Teloja kaloi aty pas pak. Hapi derën dhe pyeti, se si po shkonin punët. Me njërin sy të nxirosur, ngaqë nuk kisha arritur t’ia nxija dot të dy, nënkryetari u ngrit në këmbë dhe iu përgjigj Telos me mirësjellje, që një dashakeq, fare lehtë mund t’ia merrte për përulësi të pastër.
- Mirë, mo, Telo, u sqaruam. Nuk kish ndonjë problem. Unë e
kuptoj rëndësinë, ore! Po nuk e kuptova unë, që jam anëtar i Byrosë Politke, atëherë vaj medet, të tjerët!
- Sigurisht, shoku nënkryetar, - i tha Teloja. – Ne veprojmë sipas
orientimeve tuaja. Unë edhe njerëzit e mi, edhe në mes të natës, jemi totalisht në gatishmëri, nën urdhrat tuaja!
Teloja u largua me respekt të theksuar dhe unë nisa t’i punoja anëtarit të Byrosë syrin tjetër. E ndërkohë pyesja veten: ku, dreqin, ia kisha parë burrit me mustaqet e bukura, ta shfaqte, po këtë respekt dhe po këtë gatishmëri të devotshme? E gjeta, pa vonesë: kjo kish ndodhur atë natë në tribunëzën e koncertit, kur ai, dublanti, që vuante ekzemën e aktorëve, me një shenjë të dorës e thirri Telon pranë vetes. Dhe Teloja u afrua si shërbëtori më i përvuajtur i kësaj bote.

Të nesërmen unë kisha pranë meje dhe Almirin me Fionën dhe fronti ynë i punës u zgjerua mjaft. Unë u lashë atyre në duar fytyrat e ministrave dhe të zëvendësve të tyre, kurse vetë, pasi mbaroja punë me burrin e lartë që pat vdekur, shkoja me radhë te të gjithë shokët e tij të gjallë, tok me të cilët, vite me radhë, të futur në ca korniza druri me bishta të gjatë ata qëndronin përmbi kokat e pionierëve dhe parakalonin në bulevardin e madh duke u lëkundur sipas çapitjes së vocërrakëve me shalla të kuq.
Fiona me Almirin iu futën punës me ashk. Ata punonin në dhoma të ndryshme, veç e veç dhe kështu na takonte të shiheshim rrallë, pasi puna e të treve qe shtuar, por në ato pak takime, në sallën ku merrnim kafetë, ata vinin të heshtur. Kolegët nuk më rrëfenin as mua, se cilët personalitete dikur të pakapshëm, po ndihmonin tani që ata t’i afroheshin përfytyrimit me pikëllim e dinjitet bashkë, në harmoni me fatkeqësinë kombëtare që po përjetonim.
Klientëve të mi me rangje më të lartë unë u shkoja aty ku gjendeshin dhe krijova me ta një marrëdhënie pa të krisura, duke shmangur përshtypjen, se po bashkëpunonim për ndonjë hile në paraqitjen tjetër për tjetër, të një gjendjeje që na kish mbërthyer të gjithëve.
Ditët e para, pothuaj të gjithë më thoshin po të njëjtën gjë:
- Hajde, më hidh një sy, por siç e shikon… Mbrëmë nuk kam vënë
pikën e gjumit në sy. Nuk të mbetet shumë për të bërë. Eh, na ka vrarë shumë vdekja e shokut Enver!
Më pas unë e zgjidha problemin duke i udhëzuar si të përkujdeseshin vetë për fytyrat e tyre e të arrinin deri aty ku duhej.

Ne, të tre grimiorët, nuk ishim të vetmit artistë që ishin angazhuar me përkujdesjet që kjo shfaqje e madhe pikëllimi të bëhej e paharrueshme. Regjisorët kujdeseshin për gjerësinë e lëvizjeve të turmave, aktorët bashkëpunonin në televizion, muzikologët merreshin me sfondin muzikor.
Në mënyrë të veçantë, mua më la një përshtypje të paharruar angazhimi i poetëve më të mirë të vendit, në ndihmë të shfaqjes së ndjenjave përpara kamerave të Kinostudios dhe Televizionit. Përveç poetëve nga Tirana, rreth e qark nesh, shikonim poetë të rretheve të skajshëm të sjellë aty për të ndihmuar me fraza prekëse vizitorët nga krahinat e tyre. Atyre u dhanë dhoma të veçanta dhe njerëzit prisnin në radhë që të merrnin një pëlqim për fjalët që patën menduar t’i thonë që sapo patën marrë rrugën që nga ato kasollet e tyre në bjeshkë, apo që nga vathat e vendosura në pllajat e lartësive të Jugut.
Dhomat ishin të pakta dhe njerëzit e Telos i sistemuan poetët nga pesë në një dhomë. Për disa prej tyre nuk u gjetën dhoma fare dhe ata i prisnin njerëzit në një qoshe të korridorit. Mua më kërkuan leje që t’i lija një kënd një poeti nga Lezha dhe unë fillimisht e lejova këtë. Por të nesërmen e luta me mirësjellje që të largohej, pasi e kisha vështirë të përqendrohesha në punën time. Në të vërtetë, sa qe ai aty, mua m’u fry koka nga frazat e tij parafabrikate, që i dëgjoja tek punoja me fytyrat e anëtarëve të Këshillit të Bashkimeve Profesionale.
Gjithë mbrëmjen më kumbonin në veshë shprehjet e stërdëgjuara. “I vetmi ngushëllim që kena tash, - ishte njëra - asht që udhëheqësi na e la partinë të pastër!” “Burrin nuk e then rrfeja, - ish një tjetër, që u mësua nga katër vetë të ndryshëm - por nji dekë e tillë, na ka pre e na ka thy në mes, të tanëve!” Më e përdorura, që padashur më mbeti më gjatë në skutat e trurit, ish: “u bana shtatëdhetë vjeç, më ka dekë baba, vllau, dy djelm e asnji lot nuk e kam qitë. Këtë here, besa, nuk mujta ta përmaj lotin!”.
U luta të mos dërgonin poet tjetër në dhomën time, por një ditë më vonë lëshova pè përsëri, se më thanë që do më sillnin poetin e njohur, Moisi Dhëmblanin, për të cilin unë kisha një dobësi të veçantë. Moisiu krijonte gjithmonë figura të fuqishme poetike dhe unë nuk rrija dot pa i blerë librat e tij.
Doli që ai ishte i këndshëm edhe në bisedë dhe ne u miqësuam. Radha për të takuar Moisiun para derës sonë u bë e gjatë, por ai i trajtonte njerëzit si artist i vërtetë. Ai i psikologjiste natyrat e njerëzve nga viset e tij dhe u gjente fjalë, që ata të ndiheshin komodë e të ishin të natyrshëm. Shpesh ai nuk u sugjeronte asgjë. Thjesht i porosiste bashkëpatriotët të thoshin fjalët që kishin menduar vetë.
Një ditë Moisiu na solli Sekretarin e Parë të rrethit të tij dhe më njohu me të. Në kohën që unë po i shtroja këtij mysafiri një ton të lehtë në fytyrë dhe po merresha me rrathët e tij të syve, Moisiu diskutonte fjalët që Sekretari do të shqiptonte për mediat, kur të dilte nga ndërtesa e Presidencës.
- Unë shoku Aziz të sugjeroj të flasësh shumë pak. Fjalamanët këto
ditë janë bërë të neveritshëm, - i tha poeti të parit të krahinës së tij.
Vura re se Aziz Dejazi e dëgjonte me vëmendje Moisiun.
- Ti thua të mos flas fare?
- Jo fare, por vetëm një frazë, e shumta dy. Përshembull: “Ne
punëtorët e partisë flasim përditë. Mbajmë fjalime, bëjmë deklarata. Këto ditë ne kemi mbetur pa gojë. Memecë. Por nuk ka dhimbje më të thellë, se ajo e memecit” A diçka të tillë… Kupton, shoku Aziz? Bile, më shkurt se kaq!
Azizi më shkeli syrin.
- Nuk na e ka njeri këtë Moisiun tonë! – tha duke qeshur.
U pa edhe një herë në pasqyrë e doli për t’u futur në harkun, ku
njerëzit ecnin e nderonin me grusht duke mbajtur sytë në mes të sallës, aty ku prej ditësh, rrinte shtrirë Komandanti i vdekur.
Bezdinë e poetëve mediokër e paske vuajtur mjaft një gazetar i televizionit që hyri te ne duke sharë nga nëna “të gjithë mësuesit e fshatrave që ishin thirrur atje”
- Këta nuk janë në terezi fare! Nuk u punon truri hiç. Na neveritën
me frazat e njëllojta. Më besoni, filmojmë kot, bëjmë gjithë atë mundim e nuk i nxjerrim dot në transmetim, ngaqë njëqind vetë do të thonë të njëjtën frazë: “kur ma thanë lajmin, nuk e besoj, u thashë”. E pse, demek, nuk e besuaka kryetari i një kooperative të bashkuar?! Ikë ore, se po na i sjellin zorrët te goja! Pesëqind vetë deri tani kanë thënë “ai rron në zemrat tona” Poetë prej lecke! Hanë e pinë këto ditë, zhgërryhen nëpër hotele, që nuk i kanë parë kurrë as nga jashtë! Dhe nuk gjejnë dot asgjë origjinale!
Unë e Moisiu po e dëgjonim me ëndje dufin që nxirrte gazetari.
- Vetëm sot përshembull – vazhdoi ai, - afro dyzet vetë kanë thënë
para kamerës njësoj: “i vetmi ngushëllim është që na e la partinë të pastër” Midis tyre e tha këtë edhe një vajzë e klasës së gjashtë, një nga ato, me shall në qafë. E ku e di ajo se partia ka mbetur e pastër?! – Pastaj nxitoi të shtojë: - Ajo, partia, është padyshim e pastër, po ku e di ajo, shallqafja?!
Në fund iu kthye drejtpërdrejt Moisiut, për të cilin pat ardhur aty.
- Ju, përshembull shoku Dhëmblani, jeni poet me autoritet. Ngrijeni
këtë problem. A nuk bëni shkëmbim mendimesh njëri me tjetrin, në fund të ditës, ju, poetët?
Moisiu i premtoi se do ta diskutonte këtë çështje.
- Ja, t’ju njoh me një rast skandaloz! – zuri nga e para gazetari. – E
kam këtu.
Djali nga televizioni shkoi te dera dhe ftoi dikë të futej në dhomën
tonë.
- Mos u druaj, nëne! Eja!
Hyri një plakë imcake, e cila nuk dinte ku t’i mbante duart.
- Nëne, thuaj këtyre shokëve se çfarë the, kur ta drejtoi atë aparatin
ai shoku im. E mban mend?
- Ua! – ia bëri gruaja, - si nuk e mbajtkam!
Dhe gruaja u bë gati si fëmijët që gatiten për të thënë vjersha.
Në atë pikë, pa u ndjerë, pat hyrë Teloja dhe ne u ngritëm në këmbë.
Me sy nga gruaja, ai na dha shenjë të mos trazoheshim dhe ndoqi me vëmendje fjalët e saj.
- Enver, bir i nënës, na thave lotët! Si të mori vdekja ty e na la ne?!
Dhe plaka rrahu kofshët me dhimbje, për ta plotësuar të gjithë atë që
kish bërë para kamerës të televizionit.
- Mirë, - i tha gazetari qetësisht, - tani më thuaj, zotrote, sa vjeçe je?
- Gjashtedy!
- Gjashtëdhjetë e dy! Po shoku Enver ç’moshë arriti?
Plaka ngriti sytë në tavan dhe me mend po bënte llogarinë nga lindja e
udhëheqësit e këtej.
- Shtadhjeteshtatë! – përfundoi llogaritë ajo.
- Shtatëdhjetë e shtatë! Po, a mund të jetë një shtatëdhjeteshtatë
vjeçar, bir i një nëne gjashtëdhjetedy vjeçare?!
Gruaja u ndërgjegjësua për herë të parë për këtë përshesh dhe u bë grusht nga frika. Më erdhi shumë keq për të. Bile njëherë pata drojë, se mos na binte përdhe.
- Mua kështu ma thanë! Kështu ma mësuan! Unë nuk…
Teloja po ziente. Ai kafshoi bishtin e mustaqes dhe ne e ndjemë që
situatën po e merrte në dorë ai.
- Prej nga ju kemi juve, shoqe? – pyeti i përmbajtur Teloja.
- Pe Pogradeci.
Teloja shkoi te dera dhe i dha dikujt një porosi. Pastaj zuri një
karrige, u ul në të dhe priti.
Hynë dy djem të rinj, poetë nga Pogradeci, që nuk po e kuptonin, se përse duheshin.
- Nuk është asnjeri nga këta. – tha plaka.
Atëherë Teloja mendoi se mund të ketë qenë ndonjë poet korçar dhe
kërkoi korçarët. Pastaj u kujtua e tha që të thërrisnin njëherë e mirë edhe kolonjarët, bile edhe përmetarët. I rreshtoi aty, si në ato tablotë e njohjes së autorit të krimit. Duke i parë me radhë gruaja e humbi toruan.
- Nuk e njoh dot, - tha e gjora grua.
- Mirë, - tha Teloja. – Mbase do të na e thotë vetë ai që ka punuar
me këtë shoqen nga Pogradeci.
Një mesoburrë me syze ngriti dorën.
Teloja i dëboi tërë poetët e rreshtuar gjatë murit.
- Cilat fraza i ke mësuar kësaj gruaje të thotë për televizionin? – e
pyeti Teloja poetin e mbetur.
- Nuk mbaj mend – ia ktheu burri me syze. - Sa gojëkyçur na vijnë
neve aty! Për ideal të partisë, në e mbaj mend, plaça!
Teloja e vuri gruan ta thoshte edhe njëherë frazën. Ajo nuk harroi asnjë presje dhe e mbylli edhe njëherë me rrahjen e kofshëve.
Poeti me flokë të dredhura e dëgjoi me vëmendje dhe u kthye nga ne.
- E çfarë ka të keqe këtu, o?!
Teloja duke marrë zjarr ia shpjegoi se ku qëndronte gafa e poetit.
Pastaj e porositi prerë që të merrte valixhen e të kthehej nga kish ardhur. Nën zemërimin e Telos gazetari, që e pat hapur këtë sherr me poetët, u përvodh edhe doli duke marrë gruan me vete. Poeti me gjyzlykë betohej me ideal partie, se nuk e kish bërë me qëllim, se qe ngatërruar nga që gruaja dukej më e moshuar nga ç’ishte.
Burri që kish gabuar po vinte re, dorë pas dore, autoritetin që kish Teloja mbi të gjithë njerëzit përqark dhe filloi t’i lutej përulësisht, duke i kujtuar se kishte vite në parti, se vinte nga një fis, që nuk mund t’i vihej në dyshim devotshmëria e plot shfajësime të tjera, që më dukej sikur Teloja nuk po ua vinte veshin. E ndoqi Telon kur doli, po unë isha i bindur që vendimi i bossit tonë nuk do të tundej.
Kur dolën ata, Moisi Dhëmblani psherëtiu:
- Poezia është zhanër i vështirë! – tha me një buzëqeshje djallëzore.

Në ditën e katërt të pelegrinazheve, unë shkova të gdhihesha në
shtëpinë time. Vajta aty pas kontrollit të fundit që bëmë me Çapajevin. Djalin e gjeta në gjumë. E putha në ballë dhe në grushtin e vockël, që mbante shtrënguar në gjoks. Buzëqesha me pazotësinë time për të mbajtur mend, se kur e pata gjetur zgjuar për herë të fundit.
Xhuljeta soditi për një kohë çmalljen time me Ditin, shkëputi fishën e telefonit të shtëpisë, i uli deri në fund zërin radios sime të gatishmërisë, kurdisi alarmin për në orën pesë e dyzetepesë dhe më tërhoqi të shtrihesha pranë saj…
Unë e merrja me mend se sa kish vuajtur Teloja të më kontaktonte pas mesit të natës. Ka vënë re që radioja ime nuk bënte punë, telefoni i shtëpisë kish dalë jashtë loje dhe kish kërkuar ndihmën e shoferit, që më pat sjellë në shtëpi. Kaq duheshe, që pa kaluar asnjë orë në shtrat me Xhuljetën, zilja e portës sime nisi të tërbohej.

vazhdon...

shkeputur nga romani "Vdekja e Enver Hoxhes"

No comments: