Saturday, 21 March 2009

HALLË PEPOJA

Naum Prifti

Tregim


Atje çdo gjë qe prej guri, që nga themelet e shtëpive gjer te çatitë, që nga malet e zhveshura e deri te zalli i lumit midis fshatrave. E po kështu qenë edhe rrugët, edhe sofatet e portave, edhe avllitë që rrethonin kopshtet e vegjël. Tek-tuk mbi muret, ose pranë strehëve të çative dukeshin ca pemë të pakta, vishnje, mollë dhe sidomos arra, pemë që pëlqejnë vendet gurishte.

“ Gurë, gurë, gurë,” tha ai me vete, duke i shikuar të gjitha gati i habitur.

Fshati sikur qe ndryshuar dhe ai u mundua të kujtonte nëse ishin po ato shtëpi, e po ato rrugë e po ata gurë midis të cilëve kishte shkuar vitet e fëmijërisë. Mirëpo atëherë pse nuk i kishin lënë mbresë, pse nuk i kishin ngjallur as ndjenja, as mendime? Pse i dukeshin aq të zakonshme e normale?

“S’kam patur me kë t’i krahasoj,” tha me mend. “Kur isha i vogël, të gjitha fshatrat i përfytyroja kështu si fshatin tim, me shtëpi guri, rrugica me kalldrëm, avlli me gurë, sofate guri.” Tani e shihte me syrin e vizitorit që ka parë me qindra qendra të banuara. Dhe fshati iu duk i vogël, i rrëgjuar, i rënduar nga pesha e gurëve që mbante mbi shpinë. Kujtimet ishin tretur larg dhe ai nuk kishte aspak dëshirë të kridhej në atë botë të largët dhe të huaj. Atëherë ishtë fëmijë dhe si gjithë fëmijët e fshatit, vishej me rrobat e mbetura nga vëllezërit më të rritur, ecte zbathur nëpër rrugët dhe zihej me moshatarët për gjëra të vogla e të parëndësishme. Tani ai ishte drejtor shkolle, mbante kostum të qepur me porosi dhe prej njëzet vitesh jetonte në qytet.

Viktori, ndryshe nga i ati, rrallë e më rrallë e kujtonte fshatin. Edhe kësaj here erdhi më tepër për t’i bërë qejfin t’et dhe për të takuar hallë Pepon, që jetonte akoma atje, se sa për të shuar mallin. Për hallën flitej shpesh në shtëpinë e tyre. I qanin hallin se kishte katër fëmijë të rritur, me punë në qytete të ndryshme të vendit dhe asnjëri prej tyre s’kujtohej ta ndihmonte. Qortonin fëmijët e saj që u mungonte resspekti për nënën dhe që e kishin lënë në ditë të hallit; kritikonin edhe hallën e ngathët që s’dinte si të vepronte që t’u merrte të bijve çka i takonte me ligj.

- Ajo e shkreta nuk i di ligjet, - u tha Viktori një ditë, - se po t’i dinte, rronte si zonjë. Pse nuk hap gjyq?

- I kanë thënë, por nuk do t’i shpjerë fëmijët në gjyq, - i tha e ëma.

- S’do? – u habit Viktori. – Po pse? – pyeti. Dhe si nuk mori përgjigje as nga të tjerët, as nga vetvetja, shtoi: - Unë do ta bind.

Dhe me atë mendim u nis për në fshat. Nga çdo anë pranvera buiste. Anës vijave të ujit kryeartat kishin lulëzuar dhe bari po harlisej përpjetë. Një afsh i butë dhe i ngrohtë, që binte erë njomështi e lagështi ngrihej nga toka, mbushte luginën tejpërtej dhe u ngjitej maleve ku zbardhte dëbora e ngrirë. Shushurimat e ujrave që rridhnin tatëpjetë përrenjve, zogjtë që fluturonin mbi ugaret trumba-trumba dhe herë pas here kënga e vetmuar e qyqes, e futën Viktor Gjerasin në atmosferën e fshatit.

* * *

Hallën e gjeti mbi një sofat guri te porta e saj. Ishte po ajo hallë që mbante mend ai, me fytyrë të vockël e të rrudhur, me sytë ngjyrë kafe të butë e të qetë, me kokën dhe qafën e mbështjellë me shami të zezë. Anash saj kishte gurë dhe prapa saj kishte gurë dhe përpara gurë të tjerë bojë hiri. Dhe halla dukej si një bust i zi në atë sfond gri. Viktorit

iu duk sikur halla dremiste në diellin e prillit me duart në pëqi, por kur u afrua, vuri re se duart e saj punonin shtizat. Ajo po thurte një çorap leshi dhe atë punë mund ta bënte edhe symbyllur.

Nënat tona kanë thurur gjithë jetën me shtiza, në mbrëmjet e gjata të dimërit, pasditeve të ngeshme kur shkonin për vizitë te njëra-tjetra, rrugës për në pazar, në ledhet e arave kur linin drapërin e bile edhe atëherë kur ktheheshin nga pylli ngarkuar me shkarpa a dushk mbi kurriz. Ato ecnin, ndërsa duart thurnin, ato ecnin dhe mendja punonte, ato ecnin dhe zemra u rrihte për fëmijët dhe tok me çorapet thurnin ëndrra dhe shpresa për një jetë më të mirë, dhe ëndrrat ktheheshin në motive. Të tillla çorape të thurura prej duarve të nënave e të motrave, ku motivet ishin ëndrra dhe art, kanë mbajtur brezat e të parëve tanë, çorape me zogj, çorape me shqicë, çorape me lule. Ashtu siç thurnin dikur arbëret e lashta për luftëtarët e Skënderbeut, thurën të rejat për komitët dhe luftëtarët e lirisë. Siç thurën për ne, do të thurin për të tjerët, që do të vijnë pas nesh,

- Si je moj hallo, si shkon, si mbahesh?

- Mirë, shyqyr, o bir, - i tha plaka pa vënë re se me kë po fliste.

Ai qëndroi përpara saj me fytyrë të qeshur dhe hija e tij e mbuloi plakën krejt.

- Më njeh apo jo? – e pyeti, duke e shikuar drejt në fytyrë.

Vetëm atëhere Pepoja ngriti sytë dhe vështroi njeriun që i kishte zënë

dritën e diellit.

- U, Tori! – tha me habi. – Po kur paske ardhur, mor mall? Dale të të puthë halla. – Dhe ajo, pa u nxituar, futi lëmshin në xhepin e prehërit, u ngrit dhe e puthi në të dyja faqet. Anës syve rrudhat e lëkurës formuan me dhjetëra kënde të vogla që shkonin e bashkoheshin të gjitha në një pikë. Pastaj e pyeti me radhë për njerëzit e shtëpisë dhe për të njohurit e tjerë.

- Sa vjet t’u bënë që s’ke ardhur?

- Nja dhjetë, - tha Viktori.

- Ishe ti këtu kur u martua Llazi?

- Jo, - tha Viktori.

- E po e shikon? Më shumë ke.

Viktori e vërente hallën me kërshëri. Fytyra sikur i qe zvogëluar

akoma më shumë dhe mjekra i kishte dalë më përpara, por si gjithmonë mirësia e butësia ishin tiparet e saj më shprehëse dhe tani që ishte plakur.

Ajo e ftoi të hynin brenda në shtëpi, por Viktori nuk deshi.

- Mirë jemi edhe këtu, bëjmë muhabet dhe ngrohemi në diell.

- Si të duash, - i tha halla. – Edhe mua më pëlqen dielli. Më është holluar gjaku, tani kam zënë e mërdhij, - dhe buzëqëshi si fëmijë, duke luajtur shpatullat tamam si njeriu që ka ftohtë.

Viktori mendoi se ishte rasti më i mirë të hynte në temë.

- Tani s’ke pse ankohesh, hallo. Ha, pi, rri, ngrohu atje pranë zjarrit,

bëj një ponç me raki dhe këputja me gjumë.

- He, he, - tha hallë Pepoja me një farë ironie.

- Tani ti ta vësh festen mbi sy. Punove tërë jetë, fëmijët i rrite, i martove, shyqyr s’ke pak po katër.

- He, - psherëtiu plaka së dyti, - i kam, po ku i kam?!

- Nga një mijë të të dërgojnë, ja bëhen, katër mijë lekë. Të duhen më shumë ty?

- Jo, - tha plaka, - edhe aq janë shumë.

- Ja, hiqe çupën, nga ajo mos kërko gjë, se është në derë të botës, po ti

ke tre djem që përpijnë malet. Pse kanë keq për djem bota?

- Djemzez, - tha plaka, duke rrudhur buzët. Viktori vuri re se halla tani s’kishte më buzë, por një vijë horizontale ngjyrë arre.

- Pse thua “djemzez”? – e pyeti Viktori gjoja sikur s’dinte gjë. – Nuk të kujtojnë

ndonjëherë?

- Hiç fare! – tha plaka me zemërim. – E kam zemrën plagë, po kujt t’i

qahem? T’u qahem të tjerëve për pjellën time? Kë do të qeshin? Gjene mua. “Të atillë djem rriti,” do të thonë. Unë dhe shpirti im e di...

Nëna e tre djemve vuri duart mbi pëqi dhe heshti. Mbi lëkurën e thatë e të fishkur ngriheshin degëzimet e venave të forta në ngyrë të kaltër, si vizatimet e lumenjve në hartën e shkollës. Nëpër ato rremba shkonte gjaku i zi dhe i ngrohtë, po vetëm një pjesë, se pjesa tjetër e atij gjaku kishte ikur me fëmijët larg saj.

- Pleqëri si timen mos pastë njeri! – mefshoi Pepoja

- Nuk është mirë të mallkosh, - tha Viktori me zë të butë.

- Pleqërinë time mallkoj, - u mbrojt ajo.

- Dëgjo, hallo, ti vuan nga koka, s’ta ka fajin pleqëria.

- Nga koka? Pse ç’të keqe u kam bërë fëmijëve? A nuk i rrita, a nuk i mbatha, a nuk i vesha? Po edhe zbathur e zhveshur t’i kisha lënë, mjaft që u bëra kokën.

- Jo, hallo, nuk e kisha fjalën aty.

- Sa isha e zonja për punë, s’prisja prej tyre, po tani nga t’ia mbaj? Të vete të kërkoj, më vjen turp. “Ti, moj, - më thonë - ti të marrësh bukë veresie, me tre djem azganë,” siç më dhe ti, - e qortoi ajo. - Kur kisha, nuk u kurseva, u dhashë me të dy duartë.

- Unë të thashë dhe ta them, fajin ta ka koka.

- E po ç’t’u bëj unë djemve kur s’duan?

- Dëgjo, hallo, ka ligje për këto punë, e di ti apo jo?

- Ç’ligje? – e pyeti Pepoja, - S’di unë nga ato.

- Shteti ka ligje, kur s’do djali, i thotë paguaj për nënën e për babanë

që e ke plak, meqë tani nuk janë në gjendje të punojnë.

- Sa mirë! – tha Pepoja. – Po hë, ç’pret, pse nuk u thotë qeveria dhe

këtyre të mive?

- Njerëzit e qeverisë nuk dinë gjë, moj hallo. Nga ta dinë po nuk u the

ti?

- U kam thënë, - tha plaka duke shikuar anash mos rastësisht po

afrohej njeri dhe dëgjonte bisedën e tyre. I bëri me shenjë t’i afrohej dhe i pëshpëriti: - I kam thënë mënjanë Hakiut dhe Lavdies, që e kemi në këshillë.

- Ata s’janë qeveri. Hakiu është kryetar i kooperativës dhe Lavdia

kryetare këshilli.

- Më tutje nuk njoh njeri. S’kam as këmbë të vete, - tha Pepoja duke u

Rënë gjunjëve.

- Dëgjo, hallo, nuk është nevoja të vesh nëpër zyra. Ta rregulloj unë

këtë punë, pa luajtur ti nga vendi. Dhe pastaj paratë do të vijnë me zarf muaj për muaj në dorë.

Hallë Pepoja e shikoi Viktorin me çudi dhe me mosbesim. Si do ta bënte ai këtë punë kështu si me magji? Apo do t’u thoshte njerëzve të qeverisë dhe ata pastaj djemve të saj?

- Mjaft të vësh një firmë këtu, - i tha Viktori duke nxjerrë bllokun nga çanta, – vetëm kaq, të tjerat i mbaroj unë.

- Ç’është ajo firmë? – pyeti Pepoja.

- Firma jote.

- E pse u dashka?

Ai nxori stilografin dhe ia vuri në dorë.

- Ti do të bësh një kërkesë padie kundër djemve të tu për detyrim

pensioni dhe...

- Nuk të mora vesh asnjë fjalë...

Njeriu me shkollë e kuptoi që kishte folur me gjuhën e shkresave.

- Kjo letër duhet për në gjyq, se pa këtë s’ka si bëhet padia.

- Cili gjyq, mor Tori? – pyeti Pepoja duke u prishur në fytyrë.

Viktori psherëtiu se vërtet i vinte keq për hallën që ishte aq e

paditur dhe s’merrte vesh as nga bota, as nga ligjet.

- Po gjyqi pra, që do të hapësh ti për pensionin.

- Gjyq? – tha plaka e trembur. – Po ç’hyn këtu gjyqi?

Ajo e shikoi Viktorin në sy dhe e tërhoqi dorën dhe stilografin duke e

mbajtur atë me frikë e neveri si të kishte një zhapi në dorë.

- Larg qoftë! – tha plaka duke ia lëshuar stilografin në dorë. – Të shpie djemtë e mi në gjyq?..

- E pse jo, gjersa ata s’janë në rregull?

- Larg qoftë! – tha Pepoja sërish duke pulitur sytë.

Nipi paksa i nevrikosur i tundi fletën përpara me nxitim dhe i foli duke u mëshuar fjalëve:

- Gjersa ata sillen keq me ty, gjersa s’bëjnë detyrën e tyre, pse jo? Veç së drejtës sate asgjë tjetër s’po u kërkon. Dhe, kur s’ta japin me të mirë, atëherë pse të mos ankohesh?

- Nuk i shpie unë djemtë në gjyq. – Ajo mohoi me kokë e vendosur dhe buzët e holla i mbylli me forcë si për të treguar se s’kishte për të nxjerrë fjalë të tjera.

- Nuk e kuptoj pse, xhanëm? – tha Viktori duke drejtuar trupin.

- Ti, more, - iu drejtua halla, duke i vënë dorën mbi gju, - do ta shpije tët bir në gjyq?

Viktori nuk e priste këtë pyetje sfiduese dhe ndenji i menduar. Ç’mund t’i thoshte? Një gjë e tillë nuk i kishte shkuar kurrë nepër mend.

“A do ta shpija vallë tim bir në gjyq? Për çështje pensioni s’kam për ta shpënë, këtë e di mirë, se koha ka sjellë ndryshime dhe sido që të vijë puna, unë do të kem pensionin tim të pleqërisë. Po për ndonjë çështje tjetër?” Nuk e dinte me siguri ç’do të bënte, por pë të bindur hallën, tha duke i mëshuar zërit që të dukej i vendosur:

- Do ta shpija.

Hallë Pepoja rrudhi buzët e halla dhe ktheu kokën mënjanë si t’i vinte

krupë. Viktori e ndjeu se me atë përgjigje kishte humbur shumë në sytë e hallës.

- E po rri e vuaj atëherë... – ia ktheu me inat.

- O punë e madhe, sikur do të vdes për një copë bukë. Më jep kooperativa, këshilli. Ç’më duhen ato para me gjyq?

- Qëparë i shave, tani i mbron, - e thumboi Viktori.

- I shava? – kundërshtoi Pepoja.- Të rrëfeva ty që të kam timin, pa të

tjerëve nuk u them gjysmë fjale.

- Pse, ti pandeh se nuk e dinë të tjerët? – e pyeti Viktori. – Nuk e di Hakiu, nuk e di Lavdia, kryesia e këshillit?

Pepoja e pranoi arsyetimin e Viktorit. E drejta ashtu qe. Edhe të tjerët

e dinin hallin e saj gjersa merrte bukë veresie.

- Ata s’më kanë këshilluar t’i shpie fëmijët në gjyq, ata më kanë thënë “ç’të kesh nevojë, na thuaj neve,”- ia mori hakun halla.

- Po ty s’të vjen rëndë që të mbajnë bota dhe jo fëmijët e tu? – e pyeti ai me qëllim ta prekte në sedër.

- Mua më mbajnë duart e mia, - i tha halla duke i treguar çorapet që

po thurte.

- Po kur të mos të punojnë duart? – Ai me pyetje po ia shtrëngonte

rrethimin,

por tamam në çastin që priste dorëzimin, halla me logjikën e saj praktike gjente shtegun më të volitshëm dhe dilte.

- Qysh bëjnë ato që s’kanë fëmijë, ashtu do të bëj edhe unë. Kryetari më ka thënë: “Mos ki keq, se të mbajmë ne”.

- Domethënë unë bëra gabim që të thashë t’i shpiesh djemtë në gjyq?

- Ti për veten tënde mirë e ke, por unë nuk ua bëj djemve atë të keqe.

- Ç’të keqe, moj hallo? S’po të marr vesh... – qeshi Viktori. – Ti duhet

të kërkosh të drejtën tënde dhe të marrësh atë që të përket.

- Ç’sy e faqe do t’u mbetet atyre të dalin ndër shokë? A nuk do t’i

tregojnë me gisht të tjerët, po t’i shpie në gjyq? Dhe kush ua bëri? Nëna...

- Ty do të japin të drejtë, ndërsa ata do t’i shajnë.

- Dëgjo, Tori, të keqen halla. Unë nuk ua mbyll djemve shtëpinë. Tani

u bënë burra, kurse për mua gjene janë fëmijë. Po ku ta di unë e shkreta, mbase lakmojnë të vënë momulla të mira, mbase nuk i lënë gratë. Ç’i dua ato para me grindje? Tani po afron behari dhe unë i pres, në mos ardhçin vetë, le të dërgojnë fëmijët. Po i hodha në gjyq, paratë do t’i marr, por ata s’do të më vijnë më këtu. Tori, ç’i dua unë ato para? Unë dua fëmijët, nipat e mbesat...Dhe po të më dërgonin para, për ta do t’i mblidhja, do t’i dërgoja dhe ca Llazarit, se ai ka më shumë fëmijë.

Viktori filloi të dyshonte në argumentet e veta. Kjo hallë ashtu siç ishte pa shkollë dhe pa kulturë kishte botën e saj dhe ai vuri re se ato ndryshonin shumë, se bota e Pepo Lilos ishte më e gjerë, me njerëzore.

Viktori shikoi përreth pa interes gurët e rrugës, pjesën përpara shtëpisë shtruar me kalldrëm dhe portën e vjetër ngjyrë hiri me një katror të vogël poshtë, prej nga hynin e dilnin dikur pulat, macet, qeni. Përmbi murin e avllisë dukej arra e plakur me degët çatall. Përreth gjithë pemët kishin lulëzuar, ose kishin burbuqe e vetëm arra ruante akoma pamjen e trishtuar të dimrit.

Kishte një farë përgjasimi midis hallës e arrës. Të dyja dukeshin të vetmuara e të thyera nga pleqëria. Po sidomos gishtërinjtë e Pepos ngjisnin tamam si degët e holla e të shtrembra të arrës. Atij iu kujtua se halla e lelojonte të shkundte arra sa herë falimentonte kur luante me shokët. Arra e hallës ishte rezerva që nuk shteronte kurrë. Dhe atij i erdhi keq për arrën që s’do të lëshonte më as gjeth, as fruta dhe sëpata do ta rrëzonte shpejt në tokë, si çdo pemë të thatë e pavlerë. Dhe duke menduar këto, kujtimet e fëmijërisë i erdhën si një varg i gjatë me hallka të vogla. Ato dolën nga vetëdija, nga harresa e gjatë, të nxitura nga bashkëshoqërimi i vendit dhe i ideve. E pa veten sërish të vogël dhe filloi ta përjetonte atë kohë dhe kudo i delte fytyra e vogël dhe sytë gështenjë e të butë të hallë Pepos, kujdesi dhe dashuria e saj, mbrëmjet kur e merrte për darkë, kuleçët që i gatuante për të, sheqerkat që i sillte nga pazari dhe provoi një mallëngjim të çuditshëm.

Kjo hallë meritonte të shpërblehej ndryshe. Ajo kishte një mirësi të sinqertë, një dlirësi gjithë dritë, ndaj vendosi t’i bënte një propozim, të cilin as e kishte shkuar ndermend kur u nis nga qyteti. Kishte besim se edhe familja do ta miratonte vendimin e tij.

- Hallo, a vjen me mua?- i tha ai papritur.

- Ku? – e pyeti ajo me një farë drojtje.

- Në shtëpinë tonë. Të rrojmë bashkë. Ne kemi vend dhe mamaja

kështu më tha,“ Thuaji të vijë të rrijë me ne.”

Fytyra e hallës u zbut dhe sikur u shkri. I erdhi mirë nga mirënjohja, nga ai tingull sinqeriteti që ajo e kapi me intuitë në zërin e nipit.

- Jo, Tori, nuk i turpëroj fëmijët unë. Bota sehir duan. ‘E shkreta Pepo, me katër fëmijë dhe e pleqërojnë bota...” do të thonë.

- Pse botë është yt vëlla? – i kundërshtoi Viktori.

- Im vëlla e ka shtëpinë me vete. Botë nuk është, po fëmijët i kam më

afër. Ata pastaj do më zemërohen.

- Ata, po të qenë të hairit dhe po të të donin, nuk të linin këtu.

- Si s’më duan?! – u habit Pepoja. – Kaq herë më kanë thënë “hajde të

rrojmë bashkë”, por unë s’vete dot, nuk i ndjek dot andej nga janë. Më zihet fryma në ato dhoma të ngushta si kuti, më mbytin djersët, se jam mësuar këtu me erën e malit. Për vit të ri Llazari më dërgoi një fotografi me ca fëmijë që loznin në dëborë. Sa të bukur ata fëmijë, mor Tori! Më gëzoi zemrën dhe më ndriti shtëpinë. Sa herë e shikoj mbi buar, aq herë e uroj.

Viktori mbodhi supet se s’kishte ç’të thoshte më. Iu shkrep të thyente një degë vishnje të lulëzuar dhe t’i merrte erë. U largua nga halla, hipi mbi avllinë e ulët dhe zgjati dorën. Në tërë atë blerim e bukuri të fundit të prillit vetëm arra plakë ishte e zhveshur dhe e hirtë. Viktori zgjati dorën, kapi një degë dhe e theu që të bindej se qe tharë, por u habit kur vuri re se qe e njomë, palcën e kishte si qumësht me çokollatë dhe gonxhet flinin akoma nën luspat e trasha. Ai kishte harruar se arrat çelnin gjethe vonë. Ktheu kokën nga muri ku qëndronte halla. Mbi sofat ajo dukej si bust i zi mbi një piedestal prej guri që kishte zënë vend në atë mjedis dhe që përjetësisht do të qëndronte aty.

Fjala e Lire - Free Speech

No comments: