Tuesday, 3 March 2009

Poezia dyfish demokratike e Skënder Haskos



Fatmir Terziu

Poezia e Skënder Haskos është demokratike, dyfish. Ajo është e tillë në të dy kapjet që rrok, çështjet e trajtuara dhe gjuhën e saj. Ndërsa lista e madhe e krijimtarisë së tij që përbën një pjesë të madhe të krijimtarisë Hasko e tregon poezinë, si tërësi – por e bën atë “dikush” – shkurt është e rregullt, e qartë dhe pjesë e lojës së plotë poetike e tepër filozofike për të qenit një poezi. Hasko është i shqetësuar me katalogimin e ri të poezisë erotike dhe ai e shikon në rritje rreth premisave poetike të tij. Ashtu si është tani poezia e tij erotike, është edhe dihatja e saj në të lexuar, që vjen më herët, më saktë ashtu edhe lexuesi nënkupton edhe arsyet e ndryshme “politikisht dhe praktikisht” që rallëherë mëshohen nga homologët e tij krijues, edhe pse duhet që simbolikës së poezisë së tij t’i qëmtohet sensi, e veçanta në aspektin erotik, për të dalluar veten nga modelet e mëparshme. Kështu ne e shohim Haskon si një poet që ka thyer risi të reja në dy çështje specifike: në subjekt dhe në të diktuar ose më saktë në të folurit apo të interpretuarit të vargut poetik. Kështu poezia e tij nuk është unike. Kjo veçori e zgjon në një farë mënyre, arsyen pse, poezia e këtij autori nuk është aq unike.

Preferenca e përditshmerisë

Preferencën e tij për të përditshmen e shohim si një arsye më tepër në këtë jounicitet të kësaj lidhje dyshe, që së pari ngjan me atë të Dantes, i cili ishte i pari që u mbrujt për të shkruar poezi në gjuhën e folur, dhe me Wordsworth, i cili deklaroi se poezitë duhet të synojnë që të flasin shkëlqyeshëm në "gjuhën e njerëzve të zakonshëm." Ndryshe nga Wordsworth, megjithë këtë lidhje, Hasko nuk romantizon, nuk krijon luajalizëm, ose nuk interferon aspak midis termave të përditësisë që ndërlidhin elementin e dashurisë apo edhe nocionin erotik. Në vend të kësaj ai merr si model veten e tij. Duke deklaruar misionin e tij, i cili ishte dhe është poezi, një poezi në fjalët e tij, në poezi për të bërë një përpjekje dhe për të vënë rolin e një “Personi”, një njeriu (p.sh. veten e tij, në gjuhën e poezisë dhe ndjenjës erotike) ne kuptojmë lirisht, plotësisht, dhe në të vërtetë si një rekord të realizuar mirë dhe arsyeshëm nesazhin poetik. Një poezi të vërtetë demokratike, për Haskon, që është një lajtmotiv i piketuar mirë, duke përdorur një gjuhë të përbashkët, dhe që është në gjendje për të kaluar hendekun mes vet individit dhe një tjetër personi imagjinar apo të hamendësuar, për të krijuar një efekt zemërdhembsur përpos shkëmbimit të përvojave mes krijimtarisë poetike.
Kjo shpie në një ide të dallueshme që shpërthen riskun dhe pragun e kufijve të piketuar të vargur poetik, mes të vetëqenit person në një botë me dashuri dhe të botës që të rrethon duke nënkuptuar qartë dallesën parësore dhe mes asaj që mbetet publike dhe asaj të konceptuar si private. Hasko preferon hapësirat dhe situatat - si udhëtesa ndjenjash të rrokura nga tik-take zemre dhe ndjesi mendore, që lejojnë qartësinë dhe sfidojnë tendencat për paqartësi në këto aspekte. Kështu ne shohim poezi si "Zalli yt më vrau" dhe "Të isha lule," ku poeti pretendon të jetë në gjendje të hyjë në kokat e të tjerëve. Zbulimi bëhet jo vetëm nëpërmjet një përdorimi të figurshëm por edhe nëpërmjet një mode të ekzistencës, ku lidhja femër-mashkull simulon dhe ndriçon arsyen.

Erotizmi në poezi

Për Haskon, “vëllazëri shpirtërore” varet në aspektin “kontakt fizik”, ose të paktën në atë të afërsisë. Trupi është anija që i mundëson përvojë të shpirtit tërë amalgamës së botës rrethuese. Prandaj trupi është diçka që të adhuron dhe në vargun e tij jepet një parësi mbi parime të caktuara. Erotizëm, veçanërisht “eroticism”, shifra të konsiderueshme në poezinë e Haskos tek vëllimi i tij poetik “Ah!...”. Kjo është diçka që aq sa lexohet në poezinë e tij, kuptohet dhe nënkuptohet si një mori ndjenjash në atë sasi të vogël me dhe pa probleme gjatë jetës së tij si njeri, si poet dhe si krijues, ku përvoja dhe aspekti i personales dominon ndjeshëm. Të zëvendësosh termin erotik në këtë vëllim me poezi të tij, ndodh sikur ka për qëllim të simbolizosh në mënyrë intensive termin erotik, por poezia e tij jashtë këtij termi mbetet gjithmonë e paplotë pa lidhje midis individëve, një poezi jetime. Duket kështu sikur seksi është më e afërta lidhje për dy njerëzit e dashuruar, ku sipas poezisë së Haskos ata mund të vijnë duke u shkrirë në rolin e një individi, por kufijtë e trupit gjithmonë kanë parandaluar një bashkim të plotë. Ky ndikim sipas poezisë së Haskos tregon për trupat e të tjerëve në mënyrë poetike, të dy krijesave njerëzore, burrë e grua, vjen nga vlerësimi i tij për lidhje në mes të trupit dhe shpirtit dhe ndjeshmëri që mund të vijnë nëpërmjet kontaktit fizik. Ai gjithashtu ka respekt të madh për prodhues dhe riprodhues të fuqisë së trupit, të cilat pasqyrojnë tërë intelektin e brezit në poezi.
Hasko e rrit rolin e vargut tek poezia e tij, nëpërmjet nuancave filozofike, por njëkohësisht tenton të fuqizojë vlerën e poezisë duke mos zvogëluar besimin në atë që quhet simpati demokratike. Ndërsa për shkakun e vetë kësaj simpatie nominalisht ai i kushton vend vëllazërisë dhe barazisë, ndjenjës, që jashtë vargut është për vetë autorin njësoj si për vrasjen e një mushkonje në një moçal, ë nënkupton se e vogla është aq e padukshme dhe aq e pavlerë sa ky veprim. Poezinë e tij në një aspekt të detajuar, e shohim si një metaforë më vete, e cila tregon një risk ndryshe, por krijon një pasiguri rreth asaj që shënoi vendin e poezisë së tij në këtë fushë, duke e piketuar si erotike dhe vendin e emocionit në përgjithësi duke luajtur me ndjenjat dhe sensin e dashurisë (shih në veçanti "Më ra çifteja nga dora"; ), ku kuptimi erotik është i errët dhe më i izoluar.

Stili i Haskos

Stili i Haskos synon megjithatë të mbetet në përputhje me një koncept të gjerë poetik, me të gjithë prurjen e tij në këtë lëmi. Struktura e tij poetike që ai punëson janë pasqyruar si të pazakonta, por idealet e tij demokratike e bëjnë vlerën e poezisë të krijuar në vite një distancë nga ajo që quhet ‘demokratike’ në poltikë. Këto struktura që i japin liri vargut të tij janë një mënyrë për të të sjellë së bashku me poezinë një shumëllojshmëri të artikujve pa imponimin e një hierarkie të tyre. Perceptimi më shumë, se sa analiza, është bazë për këtë lloj të ndjeshëm të poezisë, sepse në thelb është edhe arritje e autorit, i cili përdor disa metafora ose llojet e tjera të gjuhës simbolike për të fuqizuar kuptimin e rotik të poezive. Anekdodat janë një tjetër pajisje e favorizuar. Nga një poezi transmetuese, ai shpesh krijon arsyen individuale. Hasko riskon shpresat e tij për t'i dhënë lexuesit një përvojë dashamirëse, e cila do t'u lejonte të inkorporojnë anekdodën e krijuar në mendjen e tyre me atë që rikrijon ndjeshëm në mendje një histori. Ky lloj i përdorimit të gjuhës prej Haskos, ndonjëherë duket se përkrah idenë e paramenduar, por dhe nganjëherë duket se është në kundërshtim me filozofinë e tij. Ai shpesh përdor fjalorin e pakuptueshëm, të huaj, ose fjalë të trilluara. Kjo, megjithatë, nuk është menduar të jetë “intelektualisht elitiste” por në vend që është menduar prej tij për të ditur statusin e Haskos si një individ unik. Demokraci nuk do të thotë ngjashmëri. Vështirësia e disa prej poezive të tij në gjuhën e përdorur, gjithashtu pasqyron qënien e lidhjeve midis individëve: pa marrë parasysh sa e vështirë është që ne të përpiqemi të kuptojmë, ne kurrë nuk mund ta kuptojnë plotësisht njëri-tjetrin. Hasko shmang kryesisht skemat moderne, luan me rimë dhe pajisje të tjera tradicionale poetike. Ai bën, megjithatë, përdorimin në njehësim, mjeshtëror dhe sjedh mënyra të reja, shpesh të imituara, me fjalë natyrore. Në këto mënyra, ai është në gjendje të tregojë se ai ka mjeshtëri tradicionale për të gatuar poezi, por nuk është më i dobishëm në të, vetëm se si demokracia, ka përfunduar thjesht si një përulje të individit, qoftë edhe vetëm në aspektin erotik të poezisë.
Fjala e Lire - Free Speech

No comments: