Monday, 9 March 2009

Postmodernja dhe kuptimi ndryshe në poezi



(Mbi krijimtarinë e poetit Petraq Risto)

Fatmir Terziu

Shumë gjëra të ndryshme thuhet se kanë kuptim të ndryshëm, por të lidhur në mes tyre: njerëzit në këtë sens me ‘kuptim të ndryshëm’, do të thotë të bëjnë gjëra të ndryshme; mjetet dhe objektet apo edhe risi të tjera të ngjashme me to janë menduar për gjëra të ndryshme; për njerëzit duke përdorur fjalët dhe dënimet, sërish do të thotë gjëra të ndryshme; shenja dhe aleanca natyrore sërish do të thotë gjëra të ndryshme; përfaqësimet në mendjet e njerëzve do të thotë gjithashtu të ndryshme. Në librin e tij “Domethënia e varieteteve”, autori Ruth Garrett Millikan argumenton se këto lloje të ndryshme, që do të thotë “janë elementë të kuptimit”, kanë lidhje dhe janë në lidhje vetëm me njëri-tjetrin. Çfarë do të thotë kur është diçka për të thënë për diçka për të menduar, ose fjalë që kanë të bëjnë me kuptimin në kuptimin që e përfaqësojnë ose signifikojnë më saktë në kuptimin e qëllimit? Millikan argumenton se janë të qarta qëllimet e njeriut, më saktë të qartat qëllime të njeriut, janë të përfaqësuara brenda kuptimit filozofik “qëllime”. Por, për poetin shqiptar, Petraq Risto, ata nuk përfaqësojnë thjesht qëllime; ata posedojnë me synim atë që ata përfaqësojnë. Në poezinë e tij ai argumenton thuajse njësoj si në teorinë e Millikan, kur retushon më tej se gjërat që vijnë nga nocioni ‘i ditur’, ‘i qëllimshëm’ kur vijnë si shenja apo mesazhe poetike dallohen nga shenjat natyrore duke qëmtuar në thelb, pra duke i identifikuar si shenja natyrore ato paraqesin mendime ndryshe të paqëlluara ose edhe të rreme. Në mjaft poezi të këtij poeti shihen qartë format e perceptimit dhe mendimit duke eksploruar faza në zhvillimin e ashtuquajtur tradicional që varion nga e thjeshta e organizimit deri tek perceptim-veprimi i cikleve të perceptimit dhe qëndrimit ndaj koncepteve të ndryshëm. Poezi të tilla si “Gruaja e Herodit”, “Vetmia”, “Duke parë një hekur të vjetër për hekurosje në pazarin e Krujës”, “Një trëndafil i kuq brinjas në dëborë”, “Lufta e kthimit të 0 në 1”, “Një pike”, “Natyrisht, nëse vjen në mëngjes”, “Ushtari i luftës kthen rrugën në varrezë”, “Frymëmarrje, para puthjes ishe ti”, “Sa herë prek një grua”, “Një sup i njomë në kabare” etj., kanë një afresë me një aspekt që ofron një novelë me interpretimin e gjuhës në mënyrë më efikase me qëllim që ajo kuptohet se është e kuptueshme dhe e ndërmjetshme në një lidhje midis semantikës dhe pragmatikës. Kjo nënkupton ato rregulla që variojnë brenda atyre konceptuale dhe tekstore të poetikës bashkëkohore mesazhdhënëse në heshtje. Është ajo pikasje që Dr. Anton Papleka e gjen tek shprehja e tij për krijimtarinë e autorit: “nuk kemi të bëjmë me formulime rregullash teorike, me ndonjë manifest poetik, por me një poetikë moderne të mishëruar në përbërës konceptualë dhe tekstorë”. Në këtë kontekst përshembul poezia “Duke parë një hekur të vjetër për hekurosje në pazarin e Krujës”, që në titull derivon manifestin poetik dhe aspektin koncept-tekst, duke formuar atë lidhje që ndodh si nënteksti ‘gjëra të ndryshme’ i Millikan. Kjo lloj poezie e poetit shqiptar Risto është një aspekt i ngushtë brenda nocionit poetik ‘të ndryshme’ që afron edhe anën pamore, ose vizuale, ku marrëdhëniet fjalë-objekt, janë një anë e konceptimit të saj.

Aspekti pamor në poezi

Ne si lexues e lexojmë këtë poezi por edhe e deshifrojmë në mendjen tonë si një aspekt filmik, pamor, fotografik apo edhe më tej konceptual, që ndërlidh elementët midis të vjetrës dhe të resë, modernes dhe tradicionales, fjalës dhe imazhit apo edhe perceptimit. Kjo poezi vjen në ndjesinë tonë si një aspekt kompozicional i tinguj-imazh-hypermedia-interaktivitet-varg. Vjen si i tillë për disa arsye. Ndër më kryesoret janë: fjalët e reja, ekzistenca, e veçanta, vizualja, fakti, aspekti dhe konkretja. Ky trend i fundit është subjekti kryesor i këtij bagazhi poetik të këtij poeti bashkëkohor. Kjo përfshin disa transformime të migrimit të aspektit dhe gjuhës së re, në konceptin gjuhë (artistike dhe teknologjike) që duket si e një hapësire nga kanë ndikuar frymëzimet poetike. Prof. Alfred Uçi shprehet për ndikimet dhe frymëzimet në poezinë e Petraq Ristos me fjalët përcaktuese që kanë hapësirë ndikuese me aplikimin tonë për të “Ka poetë të talentuar zhurmues për çdo fjalë të vërtetë e poetike që ligjërojnë, por ka edhe poetë të vërtetë që krijojnë pa hedhur tollumbace e fishekzjarre, që ligjërojnë me filozofinë e thjeshtë të kallirit plot. Petraq Risto i ka kushtuar një jetë të tërë letërsisë, në prozë e në poezi, gjithnjë në kërkim.” Në të njëjtën mënyrë edhe poeti Vaid Hyzoti dikton se “Nga detajet e holla, nga vëzhgimet poetike me një natyrë metaforike, autori di të kalojë në sintezë poetike, me lojën e fjalës, me ndienjë e çiltërsi poetike, me metafora të fuqishme, me lojën e anës semantike të fjalëkuptimshmërisë, me kontrastin e fuqishëm... Për thellësinë e ndienjave, fluiditetin e të shprehurit, të duket se ka diçka “kozmike” edhe në poezitë e ngrohta lirike të dashurisë, të marrëdhënieve të përditshme, ku një detaj i thjeshtë bën të brufullojnë zogj mendimi që marrin start për hapësira të mëdha.” Kjo e bën akoma më shumë prekëse thelbin e aspektit ‘gjëra të ndryshme’ teksa ke parasysh edhe vizatimin e Natasha Lushajt në fjalën e tij për poetin në fjalë: “Duket sikur, që në kryeherë, dikush nga lart vazhdon të luajë shah me hirin tonë. Dhe pastaj emri Petraq Risto, po ashtu gri. Kalimthi më kujtohet një nga poezitë e librit ku luhet alegorikisht me kuptimin trivial të emrit të gjyshit, atit dhe birit. Do të thotë se poetëve mund të ndodhë t’u besohen mesazhet e mëdha të ringjalljes? Ku i dihet. Jo rastësisht fjala poezi (poems) në kopertinë ka diçka nga ndriçimi i së artës. Ngjan si një stoli e vjetër, gjetur nën shkrumbin e paskohës sonë, kushedi se nga kush.”

Marrëdhëniet poezi-pamje

Nëse në bazën tonë të përzgjedhjes në marrëdhëniet në mes të poezisë dhe pamjes vizuale, kemi pikasur vetëm një grup poezish të Ristos, kjo nuk përjashton edhe aspekte të tjera të krijimtarisë së tij. Është ajo që në fakt vjen nga poezia e tij “Gruaja e Herodit”, e vëllimit poetik “Hallelulja”, që ka një ngjashmëri me një varg nga poema e Cesário Verde (1855-1886) të cilin ai e quajti "O sentimento dum Ocidental", (që do të thotë në anglisht "ndjenjë Perëndimore") dhe që në fakt është fillimi i të menduarit tonë mbi këtë temë. Ky është një shembull i gjuhës në të cilën poezia bëhet "vizuale" për shkak të mënyrës krahasuese dhe elementeve përshkruese që janë paraqitur dhe është gjithashtu një lexim i një botë që po ndërtohet (fillimi i një ere të re poetike në krijimtarinë shqiptare, si pasojë e hapësirës demokratike) ". Për Millikan bota është një botë që pëson sintaksën poetike të transformimit dhe është pikërisht për shkak të mënyrës që një poet i sheh gjërat ashtu siç ai i percepton këto transformime. (Millikan, 2002, p.10) Dimensioni i kësaj poezie verbale, vjen nga prirje të përshtatura që kanë ndikime nga rruga e gjatë krijuese e autorit dhe nga indeksi poetik e teorik (duke nënkuptuar vetë poezinë, ritmin poetik dhe metrin) duke parë qartë edhe funksionet më statike dhe dinamike si pjesë agravues e dimensioneve vizuale, që është pjesë "e preçision perceptimeve vizuale e që formësohet nga indigjenca të lehta dhe të lëvizjes së karaktereve dhe privon shumë dritë nga ide-vetëpërmbajtja "(po ai), duke përdorur teknika të ilustruara në krijimin e poezisë”.

Një tjetër poezi, e cila është një kompleks filozofik më vete është edhe “Lufta e kthimit të 0 në 1”, por që vjen edhe si një plotësuese e kontekstit vizual edhe nën gjetjen e Dr Moikom Zeqos: “Petraq Risto ka një vizionarizëm të një grishjeje të re, këlthitëse; ai i ka farkëtuar fitoret e tij me përpjekje dhe tendosje të admirueshme. Petraq Risto guxon dhe shpërthen, ravizon me lëvizje kozmike, me tema të ekzistencialitetit tronditës dhe të dyzuar të epokës globale.” Ky ekzistencialitet tronditës mund të shihet qartë tek këto vargje të poetit: “Antikuari e ktheu në anije.../Nëna: fokiste me një mashë/mbush anijen e vockël me prush/dy lugë të argjendta kafeje i bëri flugerë/nga dera e kuzhinës fryu Trëndafili i Erërave/u gufuan velat: shamitë e nënave të emigrantëve/me lotët ngrirë në formë stërkalash/Anija-antikuar kalon mes ishujve: filxhanë kafeje me harta llumi/plakat rrijnë rrotull: presin kthimin e djemve të vdekur/hekurosin për të njëmijtën herë bluzet e pantallonat e tyre/e nuk shohin si u shtohen rrudhat e fytyrave./Një e qarë bëhet sirenë, brigjet/dridhen/- Kujdes, moj korbë,/në astaret e xhepave/paska mbetur një monedhë!” Kjo poezi e shkëputur nga vëllimi “Hallelulja”, botim i “Globus R.” është një hapësirë ku aspekti i një detaji të neorealizmit Italian vjen si një forcë interpretuese në sytë dhe imazhin tonë. Është pikërisht kjo rymë kontemporane që bëri emër deri matanë kontinentit dhe u përfaqësua në shumë lëmi të medias. Ndërsa në teorinë e neorealizmit Italian pati kapje dominuese në kinema nga emra të mëdhenj, në letërsinë shqiptare ajo paraqet një sipas të rëndësishëm interesi. Tek një nga kryeveprat italiane është lufta me detin, aspektin varfëri-njeri që dominon, tek poezia e Ristos është kuptimplota ‘paska mbetur një monedhë’.

Lidhja mes kuptimeve

Pastaj “Vetmia” është akoma më shumë një lidhje për të fiksuar atë se gjëra të ndryshme thuhet se kanë kuptim të ndryshëm por të lidhur në mes tyre: “E veja/Vetmi me rrobe të zeza kalon në kujtimet varreza./E veja Vetmi vetëm ti/Vetmia/fle te një lule nën takë kur zgjohet kupton se është flakë./E veja Vetmi/vetëm ti/Ku ishe? Ku ike? Pse s’u ktheve?/Vetmia gjithnjë bën pyetje,/përgjigjet i pret në formë ethesh./Vetmia: druri pa gjethe./Mbyllur brenda/mureve me myk zgjedhon foljen “ik”, drita i duket armik./Harrove? Lajthite?/Pse? Kush?/Vetmia: lulëkuqe/ plagos/grunajën/në gushë./Për femrën vetmia/ka formë mashkulli: bie kur ngrihet./Vetmia e burrit dremit në gotën e konjakut/Dhe pyetjet deformohen si trupi i një gruaje shtatzënë/Burri i vetmuar/dashurohet me merakun/Për mashkullin vetmia si femra: ngrihet duke rënë./Vetmia: lulëkuqe/plagos/grunajën/ në gushë.” Këtu dikton edhe poeti Agim Shehu që thekson se: “Ndjek mendimin e vargjeve dhe nuk e ndjen se ku ndërhyn figura, e cila i jep vitalitet dhe bukuri mendimit si dritë hëne brenda valëve. Në këtë vëllim autori shfaqet kalorës virtuoz që di të zotërojë “harbimin” e kalit të bukur siç është metafora në poezi. Kjo është e domosdoshme veçanërisht për një krijues i cili jetën me ngjarjet e trazuara i vëzhgon si qytetar, i gjykon si filozof dhe i shpreh si poet. Të tria këto përmasa i gjen te libri, si të lexoje Uitmanin, Eluarin apo Migjenin.” Dhe kur lexon këtë pikasje të Shehut natyrshëm s’mund të lësh pa përmendur poezinë “Gruaja e Herodit”. Këtu mjeshtëria e Ristos shfaqet e ndjeshme, e tepër filozofike: “Jam gruaja e Herodit me syrin e majtë të verbër nga lotët/me syrin e/djathtë: grackë e një drite të dobët./Gruaja e Herodit jam: ose duart shtrëngojnë kokën./Ah, Herod, Herod, Herod/Hero s’u bëre dot!/Kokën e Gjon Pagëzorit e preve, e ktheve në planet/satelitë të kësaj koke vërtiten njerëzit e shkretë./Trembur nga kokat e prera drejt gijotinës shkojnë vetë./Ah, Herod, Herod, Herod/Hero s’u bëre dot!/Im bir Lezbonaku rënkon: kasolle në dimmer/rrufe mallkimesh vijnë rrotull/vetë Herodi mendimethinjur/në pasqyrë s’e sheh kokën./Hero s’u bëre dot!/Dhe pse syri i majtë është i verbër lotët i ka me ndriçim/Luftova të shpëtoja nga mbytja vajzën e vetme/lumi tërhiq e unë tërhiq/ai mori trupin e në duar më mbeti/koka e sime bije./I shkula/klithmës/pikën/e një/i- je!/Jam gruaja e Herodit me syrin e majtë të verbër nga lotët/me syrin e djathtë: grackë e një drite të dobët./Gruaja e Herodit jam: ose duart shtrëngojnë kokën.” Në këtë poezi shënohet pikërisht edhe poezia posmoderne e Petraq Ristos cilësuar nga kritika si një poezi e “një niveli evropian”. Dhe kjo vetëm se është një poezi e përkthyer dhe vlerësuar në disa gjuhë, por se është një poezi që sjell risi të re në poezinë shqiptare. Granit Zela e thotë qartë këtë në vlerësimin e tij për poezitë e Ristos duke u shprehur se “përbëjnë, sikurse është vlerësuar nga kritika, një “përtëritje estetike", që e zhvendos poetin shumë kuadrate përpara në skakierën e poezisë bashkëkohore.”

Kush është Petraq Risto

Petraq Risto ka lindur në Durrës më 9 qershor 1952, ka kryer Universitetin e Tiranës në degën e Gazetarisë si dhe një vit pasuniversitar për kritik teatri në Institutin e Lartë të Arteve. Ka punuar si gazetar dhe libretist. Tani që prej 17 vjetësh është drejtor i Shtëpisë Botuese “Globus R.” në kryeqytet. Petraq Risto është një nga poetët më në zë të poezisë bashkëkohore shqiptare, autor i disa librave të suksesshëm, veçanërisht i vëllimit pretencioz “Lojë shahu në shekullin XXI”, botim i vitit 2004, që u prit shumë mirë mga kritika jonë letrare. Para pak kohësh, ai botoi vëllimin “Engjëlli me virus H5N1”dhe tani vëllimin e ri “Hallelulja”. Është autor i shumë vëllimeve poetike, romaneve, tregimeve, librave e dramave për fëmijë etj.

Ndër librat kryesorë veçojmë:
Romanet: “Avioni i Parajsës “Baterflaj”, “Bukuroshja fantazmë dhe unë zoti Prek Vdek”;
vëllimet me tregime: “Vdekja e palaços”, “Ndalohet vrasja e ujqërve”
vëllimet poetikë : “Mollë zhvirgjëruar nga rrufetë”, “Lojë shahu në shekullin XXI”, “Engjëlli me virus H5N1”, “Hallelulja” etj.

Është ndër autorët më origjinalë në këto njëzetë vjetët e fundit. Ka marrë disa herë çmime letrare.
Pjesë nga veprat e tij janë botuar në anglisht, spanjisht, italisht etj. Së shpejti në Meksikë pritet të botohet një përmbledhje poetike e Ristos në gjuhët spanjisht dhe shqip. Mund të themi se vetëm në një hark kohor prej 7-8 muajsh librat e tij poetikë janë botuar në Francë, Meksikë, Rumani. Pritet që të botohen në ShBA, Angli, Turqi e mbase edhe në Japoni.


Fjala e Lire - Free Speech

No comments: