Wednesday, 9 January 2013

“KULTI I ULLIRIT NË TRADITËN E BREGDETIT TË JONIT”





DR. IRENA GJONI  BOTUAR NË “STUDIME ALBANOLOGJIKE 3”, SHKUP (Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore e kulturore të Shqiptarëve – Shkup)



Ulliri, kjo bimë jetëdhënëse te banorët e Bregdetit të Jonit, me gjithë përbërjen e vet është kthyer në një kult shumë të rëndësishëm. Kulti i tij ka përfshirë jo vetëm trungun, degët, gjethet e frutet, por edhe rrënjët dhe hijen. Ai ka gjetur shprehje të madhe në ceremonitë e festave pagane e fetare dhe në të gjitha proceset e jetës së njeriut, që është një dëshmi e fortë e lashtësisë së kultit të tij.



8.1. Kulti i ullirit



Bregdeti është i lidhur pazgjidhshmërisht me ullirin e me detin. Kur numëron shumëllojshmërinë e bimëve në Bregdet, e fillon nga ulliri e sidomos nga ullinjtë “shekullorë.” Sipas të dhënave gojore, në këtë zonë ka ullinj që mund të jenë edhe 1000 – vjeçarë. Është pemë e kultivuar në Breg që në lashtësi. Etnologu i njohur shqiptar Mark Tirta shpjegon se ky kult ka qenë njëri prej manifestimeve më të rëndësishëm të kultit të drurëve të shenjtë që ka njohur hapësira iliro – shqiptare.[1]

Në traditën kulturore të popujve indoevropianë ulliri ka pasur një simbolikë të gjerë.

Së pari: na shfaqet te miti i Atenës. Atena donte t’i jepte emrin e saj qytetit që sapo ishte themeluar në Atikë. Edhe Posejdoni donte të njëjtën gjë. Gjyqi i perëndive vendosi që këtë nder do ta kishte ai që do t’i bënte qytetit të ri dhuratën më të mirë. Posejdoni goditi tokën me sfurkun e tij dhe nxori një burim që buronte nga Akropoli. Ndërsa Atena me një të goditur të shigjetës, nxorri ullirin plot me kokrra. Atëherë perënditë konsideruan si më të vlefshme dhuratën e Atenës dhe vendosën që qytetit t’i vinin emrin e saj.[2]

Së dyti: Sipas mitologjisë greke, Atena është perëndesha që u mësoi njerëzve shtypjen e ullirit për të bërë vaj.[3]

Në të njëjtën logjikë na shfaqet ulliri në mitologji edhe tek hyjnesha Irenë. Sipas Hesiodit, ajo personifikon paqen dhe ishte bija e Zeusit dhe e Temidës. Perceptohet në trajtën e një gruaje me fizionomi të ëmbël që mbante bririn e bollëkut në njërën dorë dhe një degë ulliri në tjetrën.[4]

Etnologu Yvonne De Sike thotë: “Ulliri është pema e paqes, e pjellorisë, e purifikimit, e fitores dhe e shpërblimit”.[5]

Për ullinjtë e vjetër shekullorë në Bregdet thuhet: “Ullinj që nga koha e venecianit”. Kjo thënie të krijon përshtypjen se janë kultivuar e mbjellë që në kohën e pushtimit venecian, d.m.th. mund të jenë ullinj gati 800 – vjeçarë. Por mitet, traditat, ritet që janë të lidhura me ullirin, po t’i studiosh me kujdes, të çojnë shumë më herët, deri në antikitet.

Hershmëria e ekzistencës së bimës së ullirit, por edhe e kulteve të lidhura me të, vërtetohet nga shfrytëzimi i gjerë i këtyre praktikave pagane në periudhën e kristianizmit. Mund të theksojmë përdorimin e vajit të ullirit në kandilet e kishave e manastireve në zonë, përdorimin e degëve të ullirit në datën 6 janar, Ditën e Ujit të Bekuar e shumë raste të tjera në ritualet kristiane. Po kështu e njohur është edhe hedhja e vajit të ullirit së bashku me verën në trupat e njerëzve të vdekur. Në nekropolin e qytetit antik Meandrenë, Borshi i sotëm i Bregdetit kaon, është gjetur një varr monumental. I përket periudhës së shek. III p. l. K.. Mbi mozaikun e thjeshtë e shumëngjyrësh të dyshemesë u gjetën dy gjethe ulliri prej floriri.[6]

Në zonën e Bregdetit ulliri ka gjetur strehën e vet të ruajtjes e popullarizimit në traditën gojore, kryesisht në rite, të cilat për shkak të ripërsëritjes ciklike janë më të ngulitur dhe ruhen më gjatë. Ritet më të praktikuar në Bregdet që lidhen me kultin e ullirit janë:
Buzmi
Martesa e ullirit me zjarrin
Kurorëzimi i nuses
Riti i përshëndetësit këmbëmbarë
Ceremoniali i vjeljes së ullirit

Me përshkrimin dhe kuptimin e “BUZMIT BREGDETAR” janë marrë studiuesit Mark Tirta, Anton Papleka dhe Minella Gjoni. Krahas kuptimeve dhe shpjegimeve që ata kanë dhënë në shkrimet e tyre, në këtë studim po përforcojmë në mënyrë të koncentruar ato që janë argumentuar prej tyre, duke i mbështetur me të dhëna gojore, mbledhur në terren. Po mundohemi të saktësojmë edhe rite të tjera dhe elemente të patrajtuara prej tyre, të lidhura me ullirin, të para edhe në rrafshin krahasimtar.



8.1.1. Buzmi



Në Bregdet, Buzmi është një trung ulliri ose kucur që vendosej në zjarr në mes të shtëpisë ditën e Krishtlindjeve. Pra, kulti i Buzmit shfaqet i lidhur me krishtërimin. Si fenomen është i dëshmuar në të gjithë trevën shqiptare dhe në përgjithësi lidhet me periudhën e kthimit të diellit për verë.[7]

Dielli e Zjarri kanë qenë të pandarë nga kulti i bujqësisë e i pjellorisë. Njerëzit e lashtë besonin se, duke ushqyer diellin me zjarrin e Buzmit, ai do të shtonte nxehtësinë, do të ndikonte te përtëritja e natyrës, te rritja e bimëve dhe e kafshëve.

Studiuesi Mark Tirta, nga njohjet konkrete të zonës dhe të dhënat e ndryshme, e konsideron ullirin si dru kulti në Bregdet. Buzmi ushqehej e kjo në origjinë konsiderohej si flijime bërë hyjnisë së vegjetacionit.[8] Sipas tij, ritet e Buzmit i gjejmë në krahina të ndryshme të Shqipërisë, si në Veri dhe në Jug, në Kosovë, në Arbëreshët e Italisë e të Greqisë, si dhe te arbëreshët e Zarës. Pra, mund të thuhet se ky është një fenomen i dukshëm i mbarë truallit shqiptar dhe i mbarë viseve të banuara nga shqiptarët,[9] veçse realizohet me drunj të ndryshëm, sipas bimësisë së krahinave. Në shumë vende digjet dëllinjë, diku shqopë, gjithkund qëllimi është që të jenë drunj që kërcasin duke u djegur.

Buzmi i ullirit praktikohej në Krishtlindje dhe në netët e Vitit të Ri, ose në ditët e Ujit të Bekuar që quhej nata e Shën Fotit (ose Fotiadhit) më 6 janar. Ai shoqërohej dhe me bri dashi e dru pemësh të tjera, duke i vënë në formë kryqi.

Kërcuni i natës së Krishtlindjes e quan Johan Georg von Han. Ai shkruan: “Kur vjen kërcuni në shtëpinë e zjarrit, ngrihen të gjithë në kambë dhe e përshëndesin: “mirë se erdhe kërcu i dashur, urdhno ke zjarri!” Pastaj kërcunin e përdorin me kujdes dhe sipër tij venë nga të gjitha ato që hajnë e pijnë. Misionarët katolikë e luftojnë shumë këtë zakon pasi asht nga koha pagane, por deri tashti nuk kanë mujtë me e zhdukë.”[10]

Fjalën Buzëm në kuptimin e drurit ritual, ose edhe jashtë tij, prof. Eqrem Çabej e shpjegon si një fjalë që bën pjesë në fondin e fjalëve autoktone të shqipes të trashëguar nga periudha e lashtë indo-evropiane, që prej andej ka shtegtuar në gjuhë të tjera.[11]

Buzmi, i përbërë nga ky dru, duhej të qëndronte i ndezur tri ditë e tri netë në datat 24, 25, 26 dhjetor. Nëse trungu i ullirit bënte të shuhej, ngacmohej me mashën për të nxjerrë xixa e për të vazhduar djegien. Nëse ai vinte drejt përfundimit para kohe, e shuanin pjesë – pjesë për t’i rindezë pjesët që të lëshonin xixa. Xixat e lëshuara dhe hiri i Buzmit janë konsideruar në mendësinë popullore se kanë efekt magjik.[12] Xixat e Buzmit do të sillnin mbarësi në familje, martesa dhe lindje fëmijësh.[13]

Pra, duhej të qëndronte ndezur, përndryshe, nëse shuhej, ishte keq për atë shtëpi. Në vetvete përfaqëson demonin e bimës së ullirit që flijohet për t’u ripërtërirë më prodhimtar vitin e ardhshëm.

Në Dhërmi i bien Buzmit me mashë. Sa më shumë xixa nxirrte kucuri, aq më shumë mbarësi do të kishte. Goditja e Buzmit në Bregdetin e Poshtëm e më tepër në Piqeras, bëhej nga vajzat e pamartuara dhe shoqërohej me tekstin namatitës:



“Cili, cilividhëza,

Dilni moj shkëndijëza,

Bjena fat e mbarësi

Dhe nga një bandill të ri.” [14]



Një variant tjetër:

“Mor mashan, mashan i gjat’

nxirri xixat la më la (lart)

Mori xixë xixëza

hidhuni te vatërza.” [15]



Në Pilur dita e Buzmit njihet si e Kremtja e Shën Kollit. Atë ditë te rrapi i fshatit hedhin valle 10-12 burra e 10-12 gra dhe secili grup këndon me radhë këngët e veta. Në Himarë e në Pilur këndohet:



“Krisht e Shën Mëri,

Për vit të kemi plot

Buzmi xixa të lëshojë

Të jemi mirë me mot.” [16]



Pak nga hiri i Buzmit të Krishtlindjeve merrnin dhe ua hidhnin pemëve në ara, që të jepnin prodhim të bollshëm. Nga pak hidhnin pothuajse në çdo rrënjë ulliri, në pemën e shenjtë e të begatë, pemën e paqes e të fatit. Ndërsa një pjesë e ruanin në vend të thatë.

Kërcuri i Krishtlindjeve gostitej me një gotë verë të kuqe, lyhej me mjaltë, pranë tij vihej një qiri i ndezur, i futur në një qyp me grurë. Gjatë festës shtinin me armë, i shkërmoqnin urët dhe uronin që të kishin sa më shumë prodhim, begati, koshere me mjaltë.[17]

Buzmin e përdorin dhe në kuptimin e urës së zjarrit. Ja si qahet në një vajtim të Bregut:

“Të qajnë qoshiat e konakut,

e të qajnë Buzmit e zjarrit

e të qan bregu i vatrës

e të qan rrethi i sofrës”.[18]



Në të tillë funksion e përdorin Buzmin edhe në Veri. Kjo shfaqet në variantin e mëposhtëm:

“T’kjajnë katër qoshet e konakut

E katër anët e çardakut,

Edhe t’kjajnë buzmat e zjarmit,

E të kjan bregu i votrës

E të kjan rrethi i sofrës”.[19]



Hiri i Buzmit shërbente edhe për të prishur syrin e keq te fëmijët e vegjël, ose te nuset e reja. “Kur fëmijët i kishin “ngrënë me si” (mësyshi –shën. im I.Gj.) dhe qanin pa shkak, hirin e Buzmit e tretnin në një filxhan ujë, i hidhnin dhe një thërrime (pak – shën. im) sheqer dhe ua jepnin fëmijëve ta pinin. Ata tëk-fëk qeconeshin (menjëherë qetësoheshin – shën. im I.Gj.) e i zinte gjumi. Po kështu dhe nuset e raja (e reja – shën. im I.Gj.)”.[20]

Hiri i Buzmit ditën e krishtlindjeve hidhet në kopshtin e pemëve, me besimin se këto gjatë vitit do të japin më shumë fryte.



8.1.2. Martesa e ullirit me zjarrin



Një ndër ritet më të rëndësishme në Bregdet është martesa e ullirit me zjarrin. Në disa fshatra të kësaj zone ky rit gjendet me emrin “Martesa e ullirit”, në disa të tjera me emrin “Martesa e zjarrit”, por ka edhe raste që e quajnë “Martesa e ullirit me zjarrin”. Pavarësisht nga emërtimi, kur njihemi me ritin e përshkruar, vërejmë se në të tre rastet kemi të bëjmë me “martesë”; në të tre rastet gjendet i pranishëm “çifti martesor” ulliri dhe zjarri (edhe në rastet kur njëri mungon në emërtim) ku herë merr përparësi njëri dhe herë tjetri. Megjithatë, mungesorja shndërrohet në një eufemizëm shumë të deshifrueshëm.

Po kur zhvillohet kjo martesë? Nga të dhënat e bisedave me banorë të zonës (regjistruar në vitin 1979 dhe ruajtur në arkivin tonë familjar) mësojmë se edhe data nuk është unike në të gjithë Bregdetin. Megjithatë, në të gjitha rastet vëmë re se ky rit është shumë i lidhur me kristianizmin.
Në Shën Vasil kjo “martesë” bëhej ditën e Vitit të Ri. Atë ditë, ende pa ardhur njeri që të bënte këmbë, njerëzit këpusnin një degë ulliri dhe bënin martesën e ullirit me zjarrin.[21] Ndoshta ky rit është edhe një dedikim për nder të Shën Vasilit që festohet pikërisht më 1 Janar, emrin e të cilit mban ky fshat.
Në një pjesë të Bregdetit të Poshtëm, kjo martesë bëhej më 31 dhjetor. Por përsëri riti është i lidhur me Vitin e Ri.
Në Bregdetin e Sipërm “më 6 janar, ditën që është pagëzuar Krishti, e pagëzonin zjarrin me gjethe ulliri”.[22] Pra përmendet edhe dita e Ujit të Bekuar si datë e martesës së ullirit me zjarrin. Është bërë zakon në Bregdet që Ujin e Bekuar, apo si njihet Shën Fotiadhi (që festohet më 6 janar), ta shoqërojnë me martesën e zjarrit. Kjo ceremoni përkonte me ditën kur Gjon Pagëzori kishte pagëzuar Krishtin në lumin Jordan, ndaj të krishterët duhej ta përkujtonin me madhështi si çastin e fillimit të jetës së njerëzve në udhën e perëndisë.
Ndërsa në Himarë tregohet: “Ditën e Vitit të Ri martoj ullirin me zjarrin. Këtë e bëj edhe më 6 janar, ditën e Shën Fotos”.[23]

Siç shihet nga rastet e përmendura ky ritual përkon me datat 31 dhjetor, 1 janar dhe 6 janar.

Po si realizohej riti? Sipas Mark Tirtës: “Në mbrëmje merrnin një degë ulliri të njomë e me gjethe. E hapnin pak vatrën e zjarrit të ndezur e aty pastrojnë një vend në mes. Hedhin një gjethe ulliri duke thënë: “E hedhim për filanin”. Nëse gjethja e ullirit kërcet e hidhet përpjetë, personi gjatë vitit do të ketë fat, gëzim e shëndet. Por nëse gjethja digjet pa kërcitur e pa u hedhur përpjetë, ai njeri do të kishte fat të keq, hidhërime, ndoshta dhe vdekje. Në disa raste, fati provohej duke nisur me të zotin e shtëpisë, në raste të tjera fillohej me fëmijët më të vegjël e deri tek më të rriturit.”[24]

Sipas Minella Gjonit, mbledhës dhe studiues i miteve dhe riteve në Bregdet, riti realizohej si më poshtë: “Në çdo shtëpi bëhej një zjarr i madh në vatër, aq sa vatra nxehej plotësisht. Me një mashë hapej zjarri i vatrës, derisa dilte qeramidhja. Atëherë e zonja e shtëpisë që kishte prerë degë ulliri me gjethe nga një ulli që e dinte vetëm ajo, niste martesën e ullirit, apo martesën e zjarrit. Merrej një fletë ulliri dhe, duke përmendur së pari emrin e babait të shtëpisë, e hidhte fletën e ullirit në vatër. Nëse fleta hidhej përpjetë, do të thoshte se i zoti atë vit do të ishte me fat dhe do t’i ndodhnin gjëra të mira. Nëse fleta nuk hidhej përpjetë dhe digjej, të zotit të shtëpisë diçka do t’i ndodhte deri në vdekjen e tij. Kështu hidheshin fletët me radhë njëri pas tjetrit për të gjithë anëtarët e familjes. Secili ndiqte me vëmendje fatin e vet. Ishte mirë që fleta të dridhej, të kërciste e të mos digjej. Thuhej për çdo person: “Hodha fletën për X” dhe përmendej emri i personit. Kur mbaronte ceremonia, dega e ullirit me fletët e mbetura fshiheshin dhe nuk përdoreshin më. Vendin ku ishin fshehur e dinte vetëm e zonja e shtëpisë.”[25]

Ndërsa Anton Papleka e përshkruan kështu ritin: “Fleta e ullirit lëshohej në truallin e nxehtë të vatrës, pasi largohej shpuza së andejmi. Hedhja bëhej sipas këtij kriteri: në fillim ajo hidhej për të zotin e shtëpisë, pastaj për zonjën e shtëpisë, për djalin e madh dhe kështu me radhë për çdo pjesëtar të familjes. Veprimi ritual shoqërohej me fjalë: shqiptohej emri i njeriut, të cilit i kushtohej ajo fletë, mandej formulohej kërkesa, për të cilën pritej përgjigjia nga forcat e mbinatyrshme. Shenjuesit e kësaj përgjigjeje ishin djegia e menjëhershme, apo djegia e ngadalshme e gjethes, shpejtësia e rrotullimit të saj, sasia e rrotullimeve. Këta shenjues zbulonin dhe karakterin e njeriut përkatës, i cili mund të ishte përtac e i ngathët, ose i shkathët e punëmbaruar. Për të pamartuarit ata parashikonin se kur do të martoheshin, ndërsa për të moshuarit – jetëgjatësinë e tyre. Pozitive ishte kur gjethja fatthënëse rrotullohej tri herë”.[26]

Dëshmia e rëgjuar e arbëreshëve të Zarës (që jepet në kapitullin e nëntë) argumenton ekzistimin e një tradite shumë të lashtë të këtij kulti, pavarësisht se disa nga shenjuesit janë të ndryshëm, por është i përbashkët riti: i zoti / e zonja e shtëpisë, fshehja e gjetheve të mbetura të Bregdetit te arbëreshët e Zrës na del në fshehjen e kërcurit (qymyrit) të mbetur Buzmit, karakteri vegjetativ në të dy traditat na del i njëjtë, i përbashkët.

Sa më sipër, ilustrohet dhe nga një këngë e vjetër e regjistruar më 1985 nga Minella Gjoni, prej Gita Gjikulit, 98-vjeçare, nga fshati Shën Vasil:



“Vallëzo flet’argëles

thuam mirë, a thuam keq,

Vallëzo flet’argëles

Vetëm thuam të vërtet”[27].



Ndërsa një variant i mbledhur më vonë po nga ky mbledhës thotë:



“Vallëzo flet’e ullirit

Thuaj mirë, a thuaj keq,

Vallëzo flet e ullirit,

Vetëm thuaj të vërtet“[28].



Ndërmjet dy varianteve na bien në sy dy dallime fjalësore, por që nuk janë thelbësore: argële-ulli dhe thuam-thuaj. Argële në zonën e Bregdetit, quajnë ullirin e egër, “stërgjyshin” e ullirit të sotëm. Mund ta gjejmë edhe me emrin “argëlidh”. Si gjethet dhe kokrrat e tij janë më të holla, por thelbi nuk ndryshon.[29] Këtu përdoret me konotacionin arkaik, duke treguar që varianti i parë është më i hershëm. Si argument hershmërie i variantit të parë shërben edhe pranëvënia krahasimore e formës së fjalës thuam-thuaj. Tek “thuam” duket sikur personi është më afër ritit dhe riti është më i besueshëm për të, për vetë lidhjen e ngushtë namatisëse që ekziston dhe që përcjell urdhërorja, duke pasur në trup të saj trajtën e shkurtër. Edhe teksti i këngës duket sikur përcjell një mesazh mitik nga thellësitë e kohës. Ndërsa tek “thuaj” duket sikur kjo distancë rritet dhe riti sikur bëhet më tepër për forcë zakoni, se sa mund të besohej me të vërtetë e parathëna.

Konotacion magjiko-religjioz ka edhe fjala “vallëzo” që përdoret për të shprehur lëvizjet e gjethes së ullirit, kur lëshohet në truallin e nxehtë të vatrës. Kjo metaforë u referohet valleve rituale, të cilat ishin një ndër mjetet më të fuqishme për të komunikuar me hyjnitë.[30] Karakteri riciklik i valles rituale, theksohet edhe nga përsëritja në formë refreni e vargut “Vallëzo flet’e ullirit (argëles)”.

Në Ditën e Ujit të Bekuar më 6 janar, ulliri na shfaqet edhe në një kuptim tjetër të funksionalizuar. Banorët, pasi mbushin një enë me “ujin e bekuar”, fusin brenda saj një degë ulliri. Me këtë degë spërkasin gjithë ambientet e shtëpisë. Pasi mbaron ky proces, degën e ullirit bashkë me enën e “ujit të bekuar”, e vendosin në kondismë, pranë Jezu Krishtit. Me këtë ujë gjatë vitit i fërkojnë ballin dhe kyçet e duarve të sëmurit apo atij që mendojnë se “e kanë ngrënë me sy”, pastaj me degën e ullirit spërkasin përsëri shtëpinë nëse gjërat nuk shkojnë mbarë. Ky ujë dhe kjo degë ulliri qëndrojnë te kondisma deri në 6 janarin e vitit të ardhshëm. Ky rit ndiqej në të kaluarën, po praktikohet edhe sot si ritual i përvitshëm.[31]

Si përfundim ky rit vjen deri vonë në formën e tij mjaft të stabilizuar në nivel të kodit, strukturës dhe simbolikës. Shfaqet në Bregdet me intensitet utilitar dhe spektakolar. Tipari utilitar zbulon nënshtresën e tij të vjetër pagane, ndërsa ai spektakolar, lidhet me kohët e reja. Me interes është se ky rit dëshmon mirëfilli bashkëjetesën e dy qytetërimeve: atij pagan dhe atij kristian. Mbi substratin e vjetër pagan, bota kristiane ka mbivendosur ritet e veta. Edhe në rrafshin simbolik, riti paraqet një model mjaft interesant. Kodi i tij simbolik ka në qendër zjarrin dhe ullirin, që respektivisht simbolizojnë purifikimin dhe ringjalljen, ripërtëritjen, pjellorinë.



8.1.3. Dega e ullirit si kurorë për nuset



Po kaq i pranishëm ishte ulliri edhe në një nga ritet e zbukurimit të nuses në Bregdet. Ishte bërë zakon vendosja e degës së ullirit në formë kurore në kokë, kombinuar me lule të tjera. Nuk mund të imagjinohej një nuse bregdetase pa kurorën e ullirit. Dega e ullirit ndillte fat për nusen e për dhëndrin për shkak të atributeve kultike universale të këtij druri, mbarësisë dhe pjellorisë.[32]

Banorët e Bregut të Detit besojnë fatsjellës degën e ullirit jo vetëm në ditën e dasmës, por dhe për tërë jetën e çiftit, në lindjen dhe mirërritjen e fëmijëve. Madje shihet si një nga faktorët më të rëndësishëm të trashëgimisë e të vazhdimësisë së jetës së fisit. Babai i djalit këndon në dasmë:



“Njëqind ullinj në gropë,

Djali m’i trashëgoftë,

Bëftë djem e i gëzoftë.” [33]



Pemët e ullirit jepeshin edhe si pjesë e prikës për vajzat. Përsëri i referohemi tekstit folklorik:

“Vajzë nuse e babajt,

Ullinj do të vë në paj”[34]



Duke nënvizuar këtë praktikim ritual në ditën më të bukur të jetës së njeriut, në dasëm, shprehim edhe në këtë rast përmbajtjen shumëdimensionale simbolike të drurit dhe të fruteve të ullirit në botëkuptimin e bregasve në kohëra të ndryshme.



8.1.4. Riti i përshëndetësit këmbëmbarë



Bregdetasit besojnë dhe në këmbëmbarësinë e njeriut që të hyn i pari në shtëpi ditën e Vitit të Ri. Edhe këtu shfaqet përsëri dega e ullirit. Ja si e përshkruan Minella Gjoni ritin në Bregdetin e Poshtëm: “Porositin një ditë më parë një fëmijë deri në 10 vjeç për t’u bërë vizitën e parë. Atë ditë familja i jep fëmijës që do të bëjë këmbë, një degë ulliri mbushur me gjethe të gjelbra. Hyrja e fëmijës simbolizonte hapjen e derës së një kohe të re. Fëmija këmbëmbarë vinte me një pjatë me misër e me grurë të zier, një portokall, 4-5 petulla, të gjitha të mbështjella me degë ulliri. Fëmija ia jepte të zonjës së shtëpisë. (Nganjëherë në vend të një fëmije për këmbë të mbarë, fusnin në vatër herët në agim një qingj, një dele a një dash).

Fëmija, i provuar dhe vite të tjera si këmbëmbarë, mbulohet me dhurata.”[35]

Ndërsa tek riti i Bregdetit të Sipërm, të përshkruar nga Anton Papleka, prania e ullirit është më e dukshme: “Në darkën e Vitit të Ri, marrim degë ulliri me kokrra dhe këto degë i lemë përjashta derës së shtëpisë. Në orën 12 të natës, më 31 dhjetor, vjedhim ujin është mirë të jetë çezmë fshati dhe bashkë me degë ulliri bëjmë këmbë në shtëpi. Që ditën ne porositim një fëmijë dhe me një pjatë me karamele, me llokume, ai vjen te shtëpia në të gdhirë të datës 1 janar. Derën e lemë të hapur. Shtëpia e ka vënë re që ky fëmijë i ka sjellë mbarësi dhe nuk e ndërron. Duhet të jetë djalë. I jepen dhurata. Ndërrohet pjata: ato që sjell i merren, i hidhen nga ato që ka bërë e zonja e shtëpisë.”

Mark Tirta na e paraqet kështu ritin e përshëndetësit këmbëmbarë: “Herët në mëngjesin e Vitit të Ri, një fëmijë vjen për këmbë të mbarë dhe bën urimin e festës. Fëmija që do të vinte porositej më parë. Ai duhet të ishte me nënë e me babë, nga një familje që kishte pasur gjithmonë mbarësi. Fëmija për këmbë të mbarë vinte me një degë ulliri dhe me një pjatë me gatime nga shtëpia e tij. Këto fëmija ia jepte të zonjës së shtëpisë e, kur dilte prej aty, e zonja i jepte të tjera. Dega e ullirit ruhej në një vend të veçantë e me kujdes si një gjë e shenjtë. Ajo nuk duhej shkelur se ishte mëkat e me pasoja të këqija. Në portokallin që i jepej fëmijës këmbëmbarë, futeshin monedha që nuk i trazonte askush”.

Në variantin e përmbledhur nga Anton Papleka, theksohet prania e ullirit, por edhe uji si element purifikimi. Ndërkohë që varianti më i vjetër dhe më i shtrirë në Bregun e Jonit, është ai i mbledhur nga Minella Gjoni. Ky variant ka një narracion më të përpunuar dhe një strukturë poetike më të stabilizuar. Megjithëse teorikisht riti klasifikohet si tekst i ngrirë dhe i reduktuar, në rastin tonë ai paraqitet i zhvilluar gjuhësisht. Kjo provon se ai është pasuruar në rrjedhë të kohës, me elemente të mitit dhe të përrallës. Nga vëzhgimet në terren dhe nga konsultimi i literaturës, del dukshëm në pah se mjaft prej riteve të Bregdetit paraqesin një “morfologji” të zhvilluar.

Në vija të përgjithshme kulti bazohet në besimin se tiparet fizike ose të karakterit të vizitorit të parë, i cili viziton shtëpinë pas hyrjes së vitit të ri ndikon në fatin e shtëpisë në muajt në vijim. Karakteristikat e vizitorit ‘fatmirë‘ dhe ‘fatkeq’ janë të ndryshme nëpër krahina. Vizitori vjen sa të jetë e mundshme më herët pas mesnatës duke pasur me vete dhurata, të cilat simbolizojnë begatinë e ushqimit, ngrohtësinë dhe shëndetin. Këto më shpesh janë pjesë buke, thëngjilli, para të vogla, por ndonjëherë edhe kripë (e cila edhe në raste të tjera në gjithë botën ka disa veti magjike).

Bindja e disa hipotezave të analizave komparative ose historike e lëndës së pasur dhe të llojllojshme për vizitorin e parë, sado të duket logjike dhe e mirëshpjegueshme, prap në masën më të madhe përfundon në interpretimin e elementëve më të qartë (këmbëmbari njeri, gjellët rituale, disa ndodhi rituale dhe magjike) për çka del rezultati se teza e këmbëmbarit, si mbijetojë e ritit, pandashëm lidhet me kultin e të parit ose me kulte që lidhen me paraqitjen e ndonjë perëndie të lashtësisë klasike.

Rëndësia magjike e ritit me drurin e buzmit, rëndësia e vatrës, inkarnimi, të lashtat e ndryshme (para së gjithash grunore), prania e ndonjë kafshe (të vërtetë ose të imagjinuar), interferenca e elementeve kulturore nga tradita, përmbajtja agrare e blegtorale (solare) të kalendarit dhe besimi lidhur me to të interpretatio christiana padyshim çojnë në konsideratën se ky rit është një konglomerat i riteve të llojllojshme, të bartur ose të sjellë nga sfera dhe botëkuptime të ndryshme.

Gjithë kjo mjegullon dhe fsheh identitetin e vërtetë të këmbëmbarit, por edhe lidhjen e tij me kulte të ndryshme të sferës së jetës. Mbi të gjitha mbisundon elementi i fatsjelljes dhe i mabrësisë, pjellshmërisë në familje e farefis dhe e pjellorisë në fusha e në bagëti, që është i pranishëm në gjithë ceremonialin nga fillimi i sjelljes së Buzmit në vatër e deri në përfundim të tij, pjesë përbërëse e të cilit besojmë se janë të gjitha këto rite.

Është e pranueshme teza e rëndësisë manistike të ritit si festë e të parëve, me origjinë zoomorfe ose antropomorfe, karakteristikat familjare dhe fisnore. Po ashtu mund të studiohet edhe në kontekst të riteve në kalim. Dokumentimi i ritit të plotë, shmangia e karakteristikave dytësore dhe të shtresuara ose tërësive të riteve nëpër periudha të shkurta ose të gjata kohore, si dhe analiza e zhvendosjes hapësinore, ndihmon mundësinë e shpjegimit të këmbëmbarit si person, i cili është përfaqësues (kushtimisht, liturg – pa atribute të dukshme hyjnore) të një ose disa perëndive të mileanit (panteonit) pamjaftueshëm të qartë kulturor dhe religjioz indoevropian parakristian.



8.1.5. Vjelja e ullirit dhe nxjerrja e vajit në krahinën e Bregut



Në Shën Vasil e në Bregdet në përgjithësi, rituali i vjeljes së ullirit niste me vargjet:

“Si ulli e si mulli,[36]

Si ujtë në Shëvasi,[37]

Si ujtë në Bistricë,[38]

Si fieri në Prapanicë”[39]



Besohej se pranë rrënjëve të ullinjve shekullorë kishte qenie të mbinatyrshme si: xhinde, demonë të bimësisë, ndaj thuhet shprehja: “Mos rri në hije të ullirit se ka hije të rëndë!”.[40] Dhe kur hipnin në ulli, përsëri këndonin:



“Krisht e Shën Mëri,

Spiridhoni në kasë,

Do qepemi në ulli,

me shëndet, t’i ham

Më shumë paçim për vjet!”



Po përshkruajmë disa rituale në lidhje me ullirin, të cilat i kemi regjistruar në terren në vitin 2003, konkretisht:

- “Kur ngrihemi për të vjelë ullirin bëjmë kriq e vemi në ullishtë. Ati ku ka qenë Krishti me bastun, ati ka shumë ullinj. Atë ditë bënim petulla me vaj, këndonim e hidhnim valle.

- Kur merret prodhimi i parë, atë ditë në drekë, bëjmë diganiqe për gjithë fshanë. Urojnë: “Ta hamë gëzuar!”

- Ullinjtë që janë ndanë udhës, bëjnë vit për vit, sepse ati merr kushdo.

- Prodhimin e parë daç të ullirit, daç të vajit e hamë vetë pari (më parë). Pra (pastaj) dorovitim të tjerët.

- Që të na shtonet plaçka, u japim fakirëve (fukarenjve) ullinj e vaj.

- I zoti i shtëpisë e merrte në kaçup ca vaj, ia derdhte tek rrënja e i thoshte: “Hallall paç! Ti që ma dhe, mere!"

Pa dyshim, qëmoti blatimi ritual do t’i jetë bërë vetë xhindit të ullirit, siç e vërteton dhe reminishenca e një veprimi të tillë.[41]

Arbëreshët e Ejaninës, që mendohet se e kanë origjinën nga fshati Shën Vasil i Bregdetit, në një këngë thonë:



“Nga e na ndih

Nga e na ndih moj trime,

Nga e na ndih të mbjellim ullinj,

Pra të mbijetojmë,

Pra të mbijetojmë, mor trim

Pra të jetojmë me bukëva.” [42]



Vjelja e ullirit niste në mënyrë ceremoniale me urime, bekime e kërkesa nga më të ndryshmet. Të gjitha këto veprime shprehin mendim dhe janë të funksionalizuara. Disa prej tyre bëheshin:
Për të pasur një prodhim sa më të shumtë të ullirit.
Për t’i kërkuar leje që t’i këputnin kokrrat.
Për të marrë me të mirë qëniet e mbinatyrshme që thuhet se jetojnë pranë rrënjëve të ullirit. (Frika nga fenomenet e pashpjegueshme natyrore, animizimi.)
Për të ruajtur veten prej rrëzimit nga pema e ullirit.
Si shenjë mirënjohjeje për prodhimin e dhënë.
Për të nxjerrë sa më shumë vaj prej ullirit të mbledhur.

SI PËRFUNDIM, ulliri, kjo bimë jetëdhënëse te banorët e Bregdetit, me gjithë përbërjen e vet është kthyer në një kult shumë të rëndësishëm. Kulti i tij ka përfshirë jo vetëm tungun, degët, gjethet e frutet, por edhe rrënjët dhe hijen. Ai ka gjetur shprehje të madhe në ceremonitë e festave pagane e fetare dhe në të gjitha proceset e jetës së njeriut, që është një dëshmi e fortë e lashtësisë së kultit të tij. Ruajtja e kultit të tij në jetën familjare (në kurorën e në prikën e nuses) dhe hedhja e vajit të ullirit të vdekurit janë dy prej proceseve më të rëndësishme të jetës intime të njeriut: krijimin e bërthamës së trashëgimisë dhe përfundimin e ciklit jetësor. Besimet për ekzistimin e qenieve mitike në rrënjë të ullinjve dhe moslejimin të qëndrohet nën hijen e tyre, si dhe derdhja e vajit të sapopërpunuar në rrënjë e tyre janë elemente të lashta të nderimit të shenjtërisë së bimës, që flasin shumë për besimet mitike të banorëve të kësaj krahine.

Ulliri si kult është shumë i pranishëm në ceremonitë kushtuar festave të ciklit të solsticit të diellit. Sidomos me të madhe është i pranishëm në festën e Buzmit – trungu i tij si buzëm, efekti magjik i xixave, gjatë ndezjes dhe shpupurishjes së tij; kujdesi të mos shuhet; dega e ullirit me gjethe të njoma ka shumë funksione me përdorim shumë të madh: martesa e ulllirit me zjarrin, djegia e gjethes; sjellja në fshehtësi e degës dhe ruajtja (po ashtu në fshehtësi) për vitin tjetër; karakteri apotropik e kurativ – ruajtja e degës dhe e ujit në enë pranë ikonës së Jezuit; stërpikja me këtë ujë e shtëpisë për mbarësi; lëvizja e ceremonialit (nga 31 dhjetori në 1 e 6 janar) janë dëshmi të vjetërsisë së stërlashtë të tyre. Kjo dëshmohet edhe me përvetësimin nga kisha.





[1] Mark Tirta, Etnografia shqiptare IX, Tiranë 1978, fq. 170.



[2] Guus Houtzager, Ελληνικη Μυθολογια, Athinë 2004, f. 65.



[3] Gerold Dommernuth-Gudrich, Mitet, Tiranë 2006, f. 104.



[4] Guus Houtzager, Ελληνικη Μυθολογια, Athinë 2004, fq. 149.



[5] Yvonne De Sike, Fetes et croyances populaires en Europe an fin des saisons, Bourdeaux 1995, fq. 130.



[6] Jano Koçi, Himara – Kaonia, Tiranë 2006, f. 30.



[7] Mark Tirta, Mitologjia ndër shqiptarë, Tiranë, 2004, fq. 286.



[8] Mark Tirta, Mitologjia ndër shqiptarë, Tiranë, 2004, fq. 287.



[9] Mark Tirta, Mitologjia ndër shqiptarë, Tiranë, 2004, fq. 282.



[10] Johan Georg von Han, Studime shqiptare (origjinali 1854). Përkthimi nga Veniamin Dashi është dialektor, Instituti i dialogut dhe komunikimit, Tiranë 2007, f. 222-223.



[11] E. Çabej, “Studime rreth etimologjisë së gjuhës shqipe”, I BUSHT; SSHSH, 1960 nr. 4, f. 81-82.



[12] A. Papleka, Himara në shekuj, Tiranë 2004, fq. 457.



[13] A. Papleka, Himara në shekuj, Tiranë 2004, fq. 457.



[14] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Mblodhi Minella Gjoni nga Maria Dhimitër Paskalit 80 vjeçe, Piqeras 1979.



[15] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Mblodhi Minella Gjoni nga Andromaqi Xhanit (Gjini) 90-vjeçe, Piqeras 1979.



[16] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Mblodhi Minella Gjoni nga Vito Mërkuri 85 vjeçe, Pilur, 1979.



[17] J. G. Frazer, Letreres legendaire de l’humanite, Paris 1925, fq. 16.



[18] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Mblodhi Irena Gjoni nga Qirana Bezhanit 90 vjeçe, Shën Vasil, 1999.



[19] “Visaret e Kombit III”, Tiranë 1944, fq. 199.



[20] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Mblodhi Minella Gjoni nga Vito Mërkuri 85 vjeçe, Pilur 1979.



[21] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Mblodhi Irena Gjoni nga Vito Rroshi, 85 vjeçe, Shën Vasil 1999.



[22] Anton Papleka, Himara në shekuj, Tiranë 2004, fq. 459.



[23] Anton Papleka, Himara në shekuj, Tiranë 2004, f. 458.



[24] Mark Tirta, Mite e besime në Bregdetin e Sipërm të Himarës: Himara në shekuj, Tiranë 2004, f. 362.



[25] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Mite dhe rite të Bregut të Poshtëm, Dorëshkrim 1988.



[26] Anton Papleka, Deti dhe ulliri në traditën gojore të Bregut: Himara në shekuj, Tiranë 2004, f. 459.



[27] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Mblodhi Minella Gjoni nga Gita Gjikuli 98 vjeçe, Shën Vasil 1985.



[28] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Mblodhi Irena Gjoni nga Anastasia Kaçi 95 vjeçe, Shën Vasil 1996.



[29] F. Rrapaj, Fjalori onomastik i Epirit 1, Tiranë 1995, f. 148.



[30] Anton Papleka, Deti dhe ulliri në traditën gojore të Bregut: Himara në shekuj, Tirnë 2004, f. 460.



[31] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Regjistroi Irena Gjoni nga Anastasia Kaçi 95 vjeçe, Shën Vasil 1996.



[32] Yvonne De Sike, Fetes et croyances populaires en Europe an fin des saisons, Bourdeaux, 1995, f. 130.



[33] Anton Papleka, Deti dhe ulliri në traditën gojore të Bregut: Himara në shekuj, Tiranë 2004, f. 460.



[34] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Mblodhi Minella Gjoni nga Anastasia Kaçi 95 vjeçe, Shën Vasil 1974.



[35] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Mblodhi Minella Gjoni nga Sofia Kërkeshi 79 vjeçe, Shën Vasil 1988.



[36] Minella Gjoni, Shën Vasil fshat i dëgjuar, Sarandë 2006, fq. 88.



[37] Toponim.



[38] Hidronim.



[39] Toponim.



[40] Arkivi vetjak i familjes Gjoni. Mblodhi Irena Gjoni nga Line (Kalo) Kaçi 80 vjeçe, Shën Vasil 2003.



[41] Anton Papleka, Himara në shekuj, Tiranë 2004, f. 463.



[42] Anton Papleka, Himara në shekuj, Tiranë 2004, f. 463.

No comments: