Sunday, 3 February 2013

Rrëmbimi


Hekuran Halili
Ttulli i vëllimit me tregime: MISIONI



  
            Dhjetori kishte dy javë që kishte hyrë . Dhe, për dy javë nuk kishte pushuar së fryri një erë e fortë e shoqëruar  me shira e shtrëngata shiu, aq sa të dukej sikur Konispolin do ta shkulnin nga vendi, ta ngrinin në hava e ta degdisnin kush e di se ku.           Ishin  shqyer tërë uturimë degë të mëdha bajamesh të larta e të vjetra, ullinj shekullorë të ngarkuar rëndë, qenë  rrënuar katër - pesë çati shtëpish, qenë zbuluar në sekondë, si me magji, disa çati  të tjera nga tjegullat, që kishin  fluturuar  pa lënë nam e nishan.
Erërat i suleshin qytetit të vjetër nga drejtime të ndryshme, sikur  me njëra -tjetrën kishin bërë  një marrëveshje për ta vënë nën sundimin e tyre, me çdo kusht, këtë vend kryeneç. Hera - herës zbrisnin nga Qafa e Likojanit, mes malit të Nartës dhe malit të Shëndëlliut, me një uturimë që i ngjante  ulurimës së ulkonjës të marruar nga humbja e këlyshëve.            Bënin nga bregu i Kallmit, kalonin  përroin  e Manetës, që bashkonte me zhurmën e erës atë të ujit të turbullt, që rridhte si i tërbuar, dilnin  në Qesarajzë, përplaseshin  me ato pak shtëpi të ngritura mes dy përrenjsh që  njëherë gati anonin nga përroi i Qesarajzës e herën tjetër nga Maneta, lëpinin  një faqe të  bregut të Koçit, dilnin në qafë të Lucës e aty tek rrapi, që ai e dinte seç hiqte, ndaheshin në tri drejtime: në Shehat, në Bregun e Pirros, në Aliagat. Mbasi depërtonin  sokak më sokak e shtëpi më shtëpi, bënin më poshtë nga perëndimi, ku bashkoheshin përsëri në fushë të Vasilikoit e humbnin tutje nga  Paganeja e Orla.
            Në orë të tjera të ditës erërat ndërronin drejtim e vinin nga deti, që gati i lagte këmbët qytetit, kaq afër ishte me të, por fatkeqësisht tokat e kullotat shekullore të konispolatëve  buzë këtij deti që nxihej e bëhej pis kur egërsohej, aq  sa nuk dalloje dot ku  ndahej me qiellin, u ishin  dhënë  grekëve. Bënin përpjetë Brigjezës, kalonin ultësirën e Vardharit, i suleshin qytetit nga poshtë, nga fundi i Dushkut, nga Buari, nga Llanxati, gati në të gjitha lagjet, bashkoheshin në Qafë të Pazarit, i suleshin bregut të Koçit dhe shtegëtonin në lindje nga qafa e Sqepurit, ku përfundimisht strukeshin në gjoks të malit Shëndiell. Kur frynte veriu i Saraqindit me të ftohtin e tij therës, s`kish burrë që të dilte jashtë. Gratë s`pushonin së shpëni dru në magjarri, ku zjarri në oxhak  pothuaj nuk shuhej  fare. Oxhaku i ngrohte nga para, i ftohte nga mbrapa në kurriz, si të kishin veshur një fanellë të ftohtë mishi.
            Njerëzit mezi dilnin për shërbimet më të domosdoshme e për t`i shërbyer gjësë  së gjallë me zahire, që këtë vit po e hanin që në dhjetor, kur radha i vinte nga  fundi i janarit e fillimi i shkurtit. Frynte e bënte kaq ftohtë, saqë edhe lufta kishte pushuar.
Ishin kohëra lufte. Konispolin e kishin rimarrë përsëri para tetë muajsh  italianët, mbas kapitullimit të Greqisë, kur nga Selaniku në prill të  dyzetenjëshit i hyri gjermani.
Garnizonet italiane  ishin vendosur në pikat dominuese, në ca shtëpi të vjetra e të mëdha katana, në kalanë e Buarit, në atë të  Qesarajzës, në Pazar, në shtëpi të Rexhos e në fushë të Vasilikoit. Ishte vendosur edhe njëfarë qetësie e shteti kishte filluar të bëhej i gjallë. Qe hapur nënprefektura, shkolla, madje  italianët kishin futur edhe gjuhën italiane si gjuhë të dytë, bëheshin mbledhje me kryepleqësinë  e popullin, paguheshin detyrimet gati si para lufte. Erërat e forta, që tri herë  në ditë ndërronin drejtim, shoqëroheshin me ca shtrëngata shiu, që mjerë  ata që i zinte në rrugë. Përrenjtë  qenë  mbushur e fryrë  tej e përtej. Më i madhi nga të gjithë ishte ai i Manetës që si thoje dot përrua, por lumë, pa frikë. S`kish burrë  që e kalonte. Kaq i vrullshëm ishte, saqë rrokullimën e gurëve qindra kilogramësh e bënte sikur  luante.
Të dukej sikur malit të Nartës nga njëra anë, e Kodrave të Buarit nga ana tjetër, do t`u nxirrte themelitë e do t`i merrte t`i shpinte në Lumbardhë e andej në det, ku gjente prehje. Uturima e tij dëgjohej që nga shtëpitë e Shehatit e ishte baraz me atë të  pesë aeroplanëve të luftës, që e kishin bombarduar Konispolin  tri herë  atë vit të mbrapshtë. Përroi i Qesarajzës, i Lamajve, i Hanos, i Besiresë, i Pirros, i Çiçirikut, i Çokallenjve… Përrenj! Sa shumë përrenj kishte ky vend! Përrenj të vegjël, mesatarë, të mëdhenj… Përrenj   që ndanin  lagjet e shtëpitë, ishin fryrë e gjëmonin jo më pak se ai i Manetës. Nga prurjet e ngurta kishin mbushur shtratin e tyre, kishin ndërruar shtrat, kishin rrezikuar shtëpi, kishin mbushur rrugë e ara me çakëll e gur të mëdhenj.
Ishte një kiamet i paparë i shoqëruar me një zhurmë ere, uji, bubullimash e shkrepëtimash.
“Edhe në Korfuz dëgjohen”, - thoshte Hamit Lami, që e kishte shtëpinë gati në fund të Buarit ku mbaronte Shehati dhe Korfuzi dukej si në pëllëmbë të dorës. Dy herë kishtete rënë  vetëtima në shtëpinë e  Hamitit. Një herë  kishte ndarë më dysh trungun e një bajameje në kufi me arën e Sherajve, bajamja shekullore me bina që s’e zaptonin  dot dy burra. Ashtu, e çarë më dysh për së gjati  më shumë se  katër metra  deri në tokë, me atë ngjyrë të bukur të kaftë të hapur në të bardhë, e paprekur me dorë, bajamja dukej si një libër, ku kushdo që kalonte lexonte fuqinë e natyrës dhe kiametin e atyre ditëve. Herën e dytë kishtete rënë në portën e katoit, por për fat  nuk kishte bërë  dëm. Hamiti, që  njihej si njeri shakaxhi i qetë, qetësi që buronte nga forca e tij djaloshare, por edhe nga siguria që i jepte fisi i tij i madh, sa  një pjesë e lagjes së madhe të Shehatit quhej edhe Lamaj, thoshte që nga oxhaku i magjarisë: “Do të kenë fshehur ndonjë qyp me florinj Dalipajt dhe i tërheqin florinjtë.”
Kjo ishte një shaka gjysmë e vertetë. Ballkoja, vjehrra e tij, nuse në Dalipaj, nga ana tjetër e oxhakut, ngrinte sytë e i hidhte një shikim tërë  zgjuarsi e tërë dashuri prej nëne, ndonëse dhëndërr e kishte. Kishte mbetur e ve që në moshën  45 vjeçe me tri vajza, dhe Hamitin e kishte marrë dhëndërr  brenda tek Ludja, vajza e madhe e shtëpisë. Ai i  kishte dalë  për zot mallit e gjësë së gjallë që kishte lënë  Hajro Dalipi,  burri i  Ballkos, ishte bërë si djalë i mirë për Ballkon , burrë i vërtetë për Luden, por më shumë se kaq, ishte bërë  edhe një vëlla e shkuar vëllait për Nazunë, vajzën e vogël të Ballkos që po rritej e po bëhej një vajzë e rrallë nga bukuria.
Vajza e mesme e Ballkos, Ferua, kishte vdekur para disa vjetësh nga një sëmundje e rëndë, ndonëse i sollën për vizitë në shtëpi doktor nga Korfuzi. Shtëpia e Hajro Dalipit,  i cili u nda nga kjo botë  në 42 vjeç duke e lënë Ballkon të ve me tri vajza, kishtete qenë dikur shtëpi shumë e madhe siç janë në përgjithësi të gjitha shtëpitë e familjeve të kamura të Konispolit, veçanërisht ato të lagjes Shehat. Ishte djegur para shumë kohësh  shtëpia , por përsëri ishte sajuar mbi disa nga themelet e mbetura një tjetër e re me tri dhoma në katin e dytë dhe katoi i madh poshtë ku mbahej bagëtia, drutë e zahiretë sa për dy- tri ditë. Muret rrethues, oborri i  madh, gërmadhat e mbetura  si dëshmitarë, flisnin më së miri për atë shtëpi, para se të digjej. Dalipajt ishin një nga degëzimet e vogla të fisit të madh të Farlenjve, me origjinë nga Skrapari, ardhur në Konispol nga vitet 1730. Kishin blerë toka dhe vëllazërisht kishin ndërtuar disa shtëpi pothuaj ngjitur me njëra - tjetrën, secila prej tyre dy a tri katëshe, të rrethuara me avlli  muri të larta 3-4 m, që komunikonin mes tyre me shkallë ose me porta  të veçanta të vogla, gati të fshehta. Ngjitur me shtëpinë e Hajro Dalipit  që iku tepër i ri nga kjo jetë, ishte shtëpia e xhaxhait të tij, që edhe ai kishte patur një fund tragjik edhe me të keq. Njerëzit e xhaxhait nga ato që u ndodhën i shitën pasuritë dhe u kthyen përsëri në Skrapar. Shtëpinë i kishte blerë një  nga  tregëtarët e Konispolit, Mushit Kodena. Edhe ato shtëpi, të qëndisura ishin e janë sot e gjithë ditës. Ndonëse ndërruan pronar, lidhjet miqësore e gjitonia e mirë kishin bërë që ato shkallë e porta të vogla, që ishin kur i kishte  xhaxhai  i Hajros, të mbeteshin edhe tani që i kishte Mushiti. Flitej se fisi i madh i Farlenjeve nga  kishte degëzuar  edhe  mbiemri Dalipi, ishte bërë zot i një thesari të madh floriri në Skrapar. Thesari nuk ishte i tyre, por i një roje personale të Ali Pashë Tepelenës, i cili  i kishte shërbyer me besnikëri deri në ditën e fundit kur Pashait i kishin prerë kokën në ishullin e  Shën Pandalejmonit në liqenin e Janinës. Pashai i Janinës  bashkë me dy rojet më  besnikë të tij, Selim Çamin nga Salica e Çamërisë dhe  Xhevahirin nga Skrapari, në ditët  e vështira  para se të vendosej rrethimi i turqve, kishin hequr mënjanë  nga thesari i madh i bodrumeve të kalasë  nja dy barrë kali dhe i kishin futur në një shpellë të madhe mbi malin e Sopotit, që e dinin  veç  ata të  tre dhe që Pashai shpresonte ta kishte për ditën e keqe.
         Kur pashait i kishin prerë kokën dhe e kishin nisur në Stamboll, të dy rojet besnikë, që luftuan përkrah tij me besnikëri deri në momentin e fundit,  me kuaj  shkuan e morën thesarin e fshehur dhe e ndanë  mes për mes, duke u betuar se ky thesar do t’i vihej në dispozicion Vasiliqisë së bukur, gruas së Aliut  dhe familjes së tij. Xhevahiri i Skraparit  rrugës u ndesh me hajdutë në Shkallë  të Zezë. Shpëtoi, por u plagos dhe  me shumë vështirësi  arriti  në fshatin e Farlenjve në Skrapar me gjithë thesarin. Brenda njëzet e katër orëve vdiq nga plagët e rënda, por arriti të tregonte  nga vinte e ku shkonte si dhe historinë e thesarit që kishte me vete. Farlenjtë  lajmëruan të afërmit e rojes së Aliut për ta marrë e varrosur, por thesarin nuk e treguan dhe e mbajtën për vete. U hapën fjalët për atë thesar se sekretin nuk e ruan dot as guri e jo më njeriu. Lindën sherret mes fiseve, u derdh gjak dhe për t`i shpëtuar këtij sherri Farlenjtë u shkulën nga Skrapari dhe erdhën në Konispol, blenë tokë e  ndërtuan të gjithë saraje, që janë në këmbë sot e gjithë ditën edhe pas dyqind  e ca vjetëve, me  murator  nga Mokra e Opari, që ndërtonin në Çamëri.
            Për pasurinë e tyre legjendë  flitej, ndaj edhe Hamiti  gjysmë me shaka e gjysmë me të vërtetë fliste për qypin me flori që e ”sulmonin” vetëtimat. Dita në mes dhjetor, sidomos kur  qielli është i nxirë nga re që s`pushojnë së derdhuri ujë  me gjyma dhe era shkund dynjanë , thyen shpejt.
           Po errej dhe Ludja i kujtoi Ballkos e Hamitit se atë ditë nuk kishtein luajtur nga buhari, se për darkë i kishte ftuar gjitoni i tyre, Mushiti.  Nuk e bënte shpesh këtë  ai dhe Hamiti që  i kishte qejf vizitat, bisedat, gatimet, që bëheshin për mikun, e kishte pritur me shumë kënaqësi. Edhe graria, sepse nuk kishte gjë më të mirë për të shtyrë orët e vona  të natës së dhjetorit, që nuk kanë të sosur, se sa  biseda në një  tjetër familje,  me të  cilën ke një njohje e miqësi të vjetër.
-Ngrihuni e bëhuni gati ,- u lëshoi një zë grave Hamiti .
 Ballkoja  me Luden u ngritën  ndërsa Nazoja që  atë dite kishte tjerrë gjysmë  thesi me lesh deleje të larë, nuk lëvizi nga vendi.
-Po ti, Nazo, pse nuk po lëviz nga vendi?- i foli  Hamiti,- mos nuk ke dëshirë? Mos ke bërë fjalë me ndonjë nga  vajzat e tij?  Po nuk do që të vemi, nuk vemi. Ta prish vëllai yt ty?!
-Jo, jo!- iu përgjigj ajo. -Ato i kam si motra. Po ti e di se, që kur i kthyem pas  shokët e Çetës që erdhën e me kërkuan mua për të e na kërcënuan ashtu të veshur si ballista,  trembem të  lëviz  ditën, pa le më natën.
-Hëm ,- ia bëri Hamiti - nga Çete ballisti e shokët e tij trembesh?
-Po ti ke vëllanë tënd. Vetëm po vdiqa unë  mund ta ngasë me dorë njeri Nazunë, motrën time, që nuk e ka askush!  Apo nuk ke besim te  vëllai yt e nuk e njeh mirë se kush është ai?
-Po është i armatosur, shoqërohet me ata tre-katër zagarët e tjerë, pastaj edhe italianët i ka me vete,-  foli me një lloj ndrojtjeje trazuar me frikë  Nazuja.
Kishte hyrë edhe Ludja, që edhe ajo si kishte mbushur akoma të tetëmbëdhjetat dhe kishte dëgjuar  muhabetin.
-Hamit, duhet të kemi kujdes se e kam parë sot  kur merrja drutë në katua disa herë lart e përposh udhës së Buarit, bashkë  me ata qentë e tjerë.
 Këtej  mbanin sytë.
-Mirë, mirë !-i preu shkurt muhabetet ai. - Ngrihu Nazu e bëhu gati tani se nga Mushiti do kemi edhe muhabet të mirë, por edhe ndonjë darkë të mirë, se helbete, tregëtar  i pasur, sidomos këto vitet e  luftës.
           U ngrit edhe vetë të ndërrohej dhe për pak minuta të katër, me Ballkon para  e Hamitin në fund, dolën  nga  porta e shtëpisë. Ballkua ndaloi. Era sikur kishte ndaluar pak hovin e zhurmën. Shiu  binte ngadalë , i hollë si i situr mirë  për miell bakllavaje.
-Pse ndalove?- e pyeti Hamiti.
-M’u duk sikur  dëgjova zhurmë dhe pashë një hije të zezë poshtë  fikut siqer,- i tha ajo.
-Trembeni kot,- u dha zemër grave.
Doli në krye, mori fenerin që e mbante në dorë Ballkua dhe bëri nga fiku siqer.
-Po hedh një sy që të mos keni frikë kur të kthehemi, - foli për vete e për to.
Pas iu bënë  të tria gratë  si një trup i vetëm. Të trija e donin më shumë se veten, secila në llojin  e dashurisë së saj.
Ludja e donte  si burrë e shkuar burrit, Nazuja si vëlla e shkuar vëllait, Ballkua si djalë e shkuar djalit.
Nuk kishin  bërë as gjysmën e udhës për tek  avllia nën siqer kur dëgjuan një zë burri në alarm.
-Çete, na erdhën  sipër, ç`të bëjmë?
-Rrëmbeni  Nazunë  ju, unë me Faslliun do merremi me Hamitin, - u gjegj ai.
U ngrit nga stisma  dhe pas tij  njëheri  edhe tre  të tjerë  të armatosur.
 Çetja brriti sa kishte në kokë:
- Ndalo atje ku je, Hamit Lame, ndryshe  e paguan me jetë!  Nazunë do e marrim ne. E kërkova  me të mirë  për nuse, por nuk ma dhatë. Tani vij e rrëmbej vetë. Ma thonë Çete, Çete Kushi mua, më njeh gjithë  fshati e më tej, e gjithë krahina, - e i drejtoi armën.
Nuk ishin as katër pesë metra larg njëri-tjetrit. Hamiti qëndroi e i foli Ballkos:
-Ballko, merr vajzat e futu brenda!
Po ku bënin hap ato e ta linin vetëm atë?
I vajtën afër dhe u bën si një trup i vetëm pa nxjerrë asnjë britmë a fjalë.
Kjo edhe i pëlqeu dhe  e trimëroi  më shumë Hamitin, por  edhe e vuri në  pozitë më  të vështirë.
-Çete Kushe, Çete Kushe!- ia ktheu me një zë  kërcënues nën hundë, zë të trashë e të plotë burri, por jo të lartë e të alarmuar. Të njoh mirë  U, ti e  këta që ke  me vete!! Merri  zagarët e largohu menjëherë ! Për këtë që bëre do të pendohesh një ditë.
Çetes  e shokëve të tij u iku goja. Njërit i ra arma në shesh dhe bëri një trokëllimë, e cila i kujtoi të tjerët se ishin katër  burra të armatosur. E para tyre kishin një burrë e tri gra pa asgjë në dorë
Ju të dy, merrni Nazunë! - urdhëroi  dy nga trimat e tij Çetja. 
Ti, Hamit, po lëvize të  hapa trutë! - guxoi e brriti si një grua, e cila
i dha zemër vetes.
Hamiti nuk priti më. Rrëmbeu për gryke dy shokë të Çetes që guxuan e u afruan e gati sa nuk po i mbyste.             Gratë me britma e ulërima me thonj shkulën pllakat e ovorit dhe qëllonin  mbi të tjerët.
            Po bëhej zallamahi e madhe.
Po më merr armën,- brriti njëri nga shokët e Çetes. Do na vrasë të gjithëve.
Bjeri Çete!
        U dëgjua një krismë e gjithçka ra në qetësi.
         Pushuan gratë së bërtituri, pushoi era që ishte xhindosur e gati  sa nuk shkulte edhe gurët e sokakëve. Edhe shiu i hollë pushoi. Dëgjoheshin vetëm hapat e Çetes dhe të shokëve të tij, që iknin me vrap të tmerruar. Dëgjohej edhe gjaku që vrungullonte gllënga - gllënga  nga krahu i plagosur i Hamitit. Plumbi e kishte zënë  në krahun e majtë  e  ia kishte thyer.
  Gëk nuk bëri. E zuri me dorën tjetër për ta ndalur gjakun  që s`kishte të mbaruar nga tërë ai trup i bëshëm djaloshar. Gjunjët iu prenë e u ul ngadalë  te porta duke mbështetur shpatullat në avllinë e gurtë.
-Qentë! - mërmëriste. - Donin të më  turpëronin, të    merrnin Nazunë, motrën time. -Të  keqen i morën se ka Hamit Lamen vëlla ajo, - e nuk ankohej fare për dhimbje.
            Gratë  e humbën e iu mblodhën tek koka. E para e mblodhi Ballkua.
-Shpejt Lude, djathë të njomë,  t`i pllakosim plagën dhe t`ia lidhim me mandile për t`i ndaluar gjakun.
Ludja s`luajti nga vendi. Kishte ngrirë. Nazuja u bë erë dhe në minutë ashtu bënë.
Ia pllakosën krahun me djathë të njomë nape dhe ia lidhën fund e krye me shami.
Deshën ta ngrinin e ta futnin brenda, por ai i kishte hedhur shpatullat avllisë së portës e s`shkulej andej sikur kishte frikë se mos ktheheshin ata zagarë dhe merrnin Nazunë.
Nuk kaloi as dhjetë minuta e nga porta e Diromerajve u dëgjua një zë burri si gjëmimi i  përroit të Lamajve.
Ta morën Nazunë, mor Hamit Lame?
Me t`u dëgjuar krisma në Lamaj, Veipi sikur e ndjeu që diç kishte ngjarë. Rrëmbeu armën dhe në ecje e sipër u lëshoi një sokëllimë  katër vëllezërve të tjerë që t`i venin pas. Erë u bënë  edhe ata, as njëzet  çapa pas tij.
 Me të dëgjuar zërin e Veipit, Hamiti sikur u shërua. Braf, bëri e hovi  në këmbë e ia ktheu me sokëllimë  sa e bëri atë erë të heshtte:
-I morën të keqen! I morën të keqen, o vëlla Veip! Këtu e kam motrën time, këtu e kam, - dhe e përqafoi fort atë dhe të dyja gratë e tjera, siç shtrëngon njeriu gjënë më të shtrenjtë në botë.
            
  1971-2011



                                       2   -   QAN KALAMAJA 


            -E mira e nanës, e bukura e nanës, djali i nanës, jeta e nanës! Mbahu, mbahu e pak, edhe pak të keqen, e mira ime, zemra ime, drita ime, sa të kalojmë urën e Kalamait. Po e kaluam urën pa na  zënë, shpëtuam! Po nuk e kaluam, u shuam!
Gruaja, që fliste e nxiste të renë, ishte një mesogrua e shëndetshme plot jetë dhe fort e bukur. Për dore mbante një djalë pesëvjeçar, në krah disa bohçe  me rroba e ushqime.
            Prehëri i tumaneve  i kullonte gjak, gjak që kishte  rrjedhur poshtë e bashkohej me gjakun që i dilte  nga këmbët e çara. E zbathur, kishte një javë që ecte e ecte, për t`i shpëtuar asaj kasaphane të pa parë.
            - Arritëm të keqen nana, arritëm. Nga të ngas? Ja, lumi Kalama, ja ura. E lirë! Shih sa njerëz kalojnë mbi të.  Mizë lisi. Të gjithë si ne kanë  vuajtur, të gjithë si ne janë.
            E mori djalin në krah siç kishte bërë të shumtën e udhës në tërë atë javë që nuk kishin pushuar së ecuri, me përjashtim të kohës kur kishin rënë përtokë e ishin përmendur për të ecur prapë. Iu afrua nuses së djalit dhe i mori një bohçe  për ta lehtësuar.
            Nusja, një perri e vërtetë, nga lodhja  ishte si e mpirë dhe i hidhte hapat ”atje të bie, këtu të bie”. Ishte  raskapitur. Në krah shtrëngonte një vajzë që s`kishte mbushur akoma vitin, e vetë s`kishte mbushur akoma të njëzet e pesat.
            Dëgjonte si në ëndërr fjalët që i thoshte e vjehrra dhe përhumbur ai zë i kujtonte ditën e parë  të martesës, kur kishte shkelur pragun e shtëpisë së burrit...
            -E bukura e nanës, ylli i nanës, djali i nanës, jeta e nanës, - i kishte thënë ajo edhe  kur e futi nuse në shtëpi  te djali i vetëm.
            Te  pragu e mbuloi me oriz, sheqer e karamele, dorën  ia  ngjeu në mjaltë e ia vuri mbi derë që t`i mjaltonte  shtëpinë. Tetë vjet kishin shkuar nga ajo ditë. Tetë vjet nga zemra e nga goja e kësaj gruaje nuk kishin shteruar fjalët e mira e përkëdhelitë  për nusen e saj. Përkundrazi, ishin shtuar.
            Edhe nusja ama, për tetë vjet: ” Urdhëro nane! Lepe nane! Si të thuash ti, nane! Si të duash ti, nane..!”
            Kjo marrëdhënie nuse-vjehrrë kishte krijuar në shtëpi një atmosferë çudie, gati magjike. Një harmoni, dashuri, dëshirë për jetë, për punë, për fëmijë.             Çdo gjë u kishte vajtur mbarë  që kur ajo futi këmbën në atë prag.             Gruaja kishte mbetur e ve që njëzetegjashtë vjeç me këtë djalë, por nuk ishte martuar ndonëse e kishin lutur.
            Ama djalin e rriti si djalë mbreti, me të gjitha të mirat e me të gjitha përkëdhelitë. Që kur e martoi, të gjitha përkëdhelitë e saj sikur kishin fluturuar për nusen.                                               
Të gjitha ato fjalë të mira që ato dy gra për tetë vjet  i thonin njëra- tjetrës, djalin nuk e bënin të ndjehej keq. Përkundrazi, ai thellë  e ndiente që ato fjalë  tërthorazi i drejtoheshin atij. 
Njëherë s’i foli për keq në këto tetë vjet as nënës, as nuses, as djalit pesëvjeçar.
Askujt nuk ia tha një fjalë të keqe edhe në fshat, madje as  treqind dhenve  të tij, që  kur ishte i djalë i pamartuar u lëshonte ndonjë të sharë a ndonjë gur kur i hanin grurin a ullinjtë e vegjël. E donte të shoqen çmendurisht. Këtë nuk ia thoshte me fjalë, por me çdo qelizë të trupit, me sy, me frymë, me gjeste, me lëvizje.      Këtë ajo e dinte, e ndjente, siç dinë të ndjejnë gratë dashurinë e burrit dhe ia kishte shpërblyer  me dashuri, që ngado të rrotulloheshe, përplaseshe me të në atë shtëpi të bekuar.
Zoti u kishte dhënë djalë e vajzë. Djali kishte mbushur 5 vjeç, vajza po mbushte vitin. Djalin e kishte në dorë  vjehërra, vajzën ajo.    Kishin një javë që po ecnin në këmbë. Bashkë me ta një turmë e tërë e shkulur  nga vatrat stërgjyshore. Zbrisnin nga rrugicat e mëhallave, nga rrugët e fshatrave të tyre që digjeshin, nga qytetet e bukura e të kullandrisura, që  edhe ato prisheshin, plaçkiteshin.   Bashkoheshin në udhë ashtu grupe- grupe e të gjithë merrnin një drejtim, për në Veri, atje ku ishte shteti i tyre, Shqipëria. Nga pas i ndiqnin gjithë ligësitë e botës! Etja për mall e pasuri, etja për gjak e vrasje! Dëshira për masakër e përdhunim! I ndiqte vapa e ditës dhe i ftohti i  natës vjeshtake, etja, uria, lodhja.         I ndiqnin të qarat e fëmijëve që kishin parë e kishin jetuar llahtari që s’thuhen, i shoqëronin blegërimat e mijëra bagëtive që i kishin vënë para edhe ato për në veri.        Edhe shtëpitë e djegura e të padjegura, edhe pemët, edhe gurët, edhe sokakët bënin qurt të bënin këmbë e të shkuleshin për në veri, për në Shqipëri.
            Egërsirat nuk e kishin shuar etjen për gjak. Kishin vrarë  mijëra burra, djem e pleq, gra e fëmijë, i kishin hedhur edhe në furra të ndezura, u kishin çarë edhe barqet shtatzënave duke vënë më parë  bast, a ishte djalë apo vajzë. I kishin vjedhur e grabitur duke u prerë gishtërinjtë  e veshët për unazat e vathët e floririt e përsëri nuk ishin ngopur.
            - Ranë si tufat e ujqërve në kope, - i thoshte herë pas here vjehrra nuses, në këtë ikje të madhe. –E, kur bie tufa e egërsirave në kope, nuk ngopet edhe sikur ta shfarosë të tërën. Është instikti i egërsirës. Dhe  viktima ka të vetmin ”faj”, se nuk ka çfarë t`i bëjë  egërsirës. Kështu ndodhte edhe me këtë  kasaphanë bishash zerviste ndaj popullsisë së pafajshme e të pambrojtur çame. Kishin tridhjetë e ca vjet këta njerëz të mirë qëkur u bë Shqipëria , të mbetur padrejtësisht në një  shtet të huaj, pa asnjë mbrojtje,  në mëshirë të fatit e të Perëndisë.       Gjatë këtyre viteve disa herë i kishin gjakosur, i kishin dëbuar në Turqi, i kishin përgjysmuar, u kishin marrë tokë e mall , por kishin rezistuar e nuk ishin shkulur. Këtë herë nuk ishte ikje, ishte shkulje nga rrënjët, ishte furtunë që bënte qurt të shkul edhe gurin e pragut.
          E të gjitha këto  qëkur ishte krijuar bota e njeriu mbi të. Këta ishin shqiptarë e jo grekë, se ishin zot të atyre viseve e ata, grekët, kur kishin vajtur atje i kishin gjetur këta njerëz, se ishin me fe myslimane e jo të krishterë, se ishin zotër malli e jo shërbëtorë.
            Pjesa më e madhe e atyre që i bënin këto krime e po i përzinin nga vatrat  e tyre  ishin  njerëz që  çamët i kishin  patur si punëtorë, si shërbëtorë, si barinj, u kishin dhënë me qera kullota, i kishin mbajtur me bukë ata e familjet e tyre.
            Çfarë mosmirënjohje, çfarë pabesie!
            Këto mendonin në atë ikje të madhe pothuaj të gjithë ata njerëz që e pësuan kështu dhe duke mos qenë të zotë t’i bënin ballë kësaj të keqeje të madhe, se ku mund të përballohet një shtet gjashtë  milionë me një krahinë pesëdhjetë mijë  banorëshe e lënë në mëshirë të fatit nga të gjithë?! Vetëm se i luteshin Zotit të merrte hak për ta...
            -... Lulja e nanës, trimja e nanës, mbahu edhe pak se arritëm tek Kalamai.
            Nusja nuk ishte as e gjallë e as e vdekur. Jetonte për atë vajzë që kishte në dorë e atë djalë që kishte hedhur kaliçap vjehrra.
            Qante vajza për të pirë. Ajo e vinte në gji, por atje ajo s’gjente gjë. Nga tmerret ata gjinj të përsosur gruaje ishin tharë, si thahen burimet e cekta në gusht.          Ajo s’pushonte së qari gjatë gjithë rrugës, ashtu siç kishte dy ditë, që nuk po pushonte një erë e një shi në këtë vjeshtë të parë të këtij viti të mbrapshtë, siç nuk pushonte së lotuari e  së ecuri e gjithë turma për shpëtim. Ishte përgjysmuar si njeri nusja, me saktë ishte ndarë më dysh. Gjysmën e kishte lënë atje, në shtëpinë e tyre në fshat ku ishte martuar e kishte ndodhur gjëma, gjysmën e kishte marrë me vete.
            Ajo, gjysma e mbetur në fshat, i kujtonte vazhdimisht ç’kish ngjarë...
            ...Ishte akoma pa gdhirë mëngjesi, kur në  fshat ranë ushtarët grekë të shoqëruar me bandat e kriminelëve.            Ishin betuar t’i jepnin fund  pastrimit të Çamërisë e të çonin në fund atë vepër që kishin nisur të parët e tyre që në vitin 1880, kur hynë në  Artë.   Fshati i tyre fare mirë mund të mbrohej duke e bërë  me radhë roje. Kjo ishte diskutuar. Përballë  kishin një fshat  tjetër çam, por të  krishterë, i cili gjatë ndonjë trazire në  katër vite të luftës kishte gjetur  mbështetje nga myslimanët, se vëllezër ishin.
“Mos u shqetesoni, - u kishin thënë ortodoksit, - nuk do t`ju hyjë gjemb në këmbë. Jo vetëm që s’keni bërë gjë, por na keni shpëtuar nga italianët e ndonje kulish  i  tyre.”
Dhe u kishin dhënë besën se po të ndodhte gjë në fshat të tyre, do të ndodhte tek ata.
Por nuk ndodhi kështu. U shqyen derën  e hynë brenda katër vetë të armatosur. Nuk ishin ngritur akoma nga jataku.             Njerëzit e pafajshëm, që nuk kanë  bërë gjë e nuk kanë  hasëm , flenë të qetë e nuk marrin masa të armatosen. I shoqi nuk arriti të vishte as pantallonat. Me këmishën e benevrekët e bardhë e lidhën. Nga dhoma tjetër ku flinte e vjehrra me djalin erdhën ulërimat. Djalit i dhanë një shkelm si top dhe e hodhën pa frymë në fund të magjarrisë. Dy  prej tyre merreshin  me të vjehrrën, dy të tjerët lidhën burrin e iu hodhën nuses. I shqyen rrobat, e bënë lakuriq. Ajo rrinte në këmbë e nuk bënte gëk. Ishte  ngurosur si gur. Mundohej me duar të mbulonte pjesët lakuriqe. Flokët e gjatë pis që i binin deri mbi vithe, i merrte nga para për të fshehur lakuriqësinë e atij trupi të përsosur. Të mahnitur nga hiret femërore, ato bisha për një moment shtangën.
-Mos e prek me dorë, - klithi njeri prej tyre, - mos e prek! Do ta marr për grua. Gruaja më ka vdekur. Fëmijë  nuk kam. Fëmijët e saj do i marr unë. Burrin e nënën e tij do t`i vrasim. Do ta bëj timen edhe këtë shtëpi, që është  si mjalcë e vulosur, edhe gjënë e gjallë, edhe tokat e arat.
Në fillim tjetri e mori si me shaka, por kur ky filloi t`i numërojë një për një pasuritë e të mirat, e kuptoi se tjetri e kishte seriozisht.
-Pse të mos i gëzoj unë këto? - mendoi dhe me revolverin që kishte në dorë e qëlloi.
Tjetri vdiq në vend.
Dy të tjerët që ishin në kuzhinë hynë me pantallonat në duar sa dëgjuan krismën.
-Ç’ndodhi? - pyetën  kur panë shokun e tyre të vrarë e tjetrin me revolver në dorë e kuptuan, e u  kthyen të merrnin armët, por ai i vrau edhe ata. Lakmia është e poshtër dhe të zë sytë. Për dhjetë minuta shtëpia u mbush me  koshadhe  ushtarësh. Vrasësi fare qetë, sikur të mos kishte ngjarë gjë, u tha se tre ushtarët ishin vrarë nga djali i shtëpisë. Ata, pa pritur një fjalë tjetër, iu sulën dhe e bënë shoshë me bajonetat e pushkëve, ashtu të lidhur, me këmishë e benevrekë të bardha, si shenjtor pafajësie.
Në çdo bajonetë që ngulej në atë trup djaloshar, dilte një pllangë gjaku që dëshmonte Pafajësinë e tij e Akuzonte. Gruaja, fëmijët, nëna, në sytë e të cilëve  po bëhej kjo hata, u lebetitën. Komandanti i koshadhes i pangopur nxorri nga brezi bixhakun, i rropi copa lëkure me gjithë flokë nga koka e djalit  dhe ia futi në prehër  nënës së tij.
Ishte gjaku i asaj lëkure koke që kishte skuqur prehërin e kësaj gruaje , kishte zbritur poshtë dhe përzihej me gjakun e këmbëve të çara. Të tmerruara për ato që panë, gratë morën çfarë mund të merrnin në një dhjetëminutësh kohe, që ata diskutonin çfarë të bënin dhe u larguan  si era. Nuk kishin bërë as 200 m dhe shtëpia e tyre u përpi nga flakët. I kishin spërkatur me vajguri dhe i vunë flakën me gjithë bagëtinë  në katua që blegërinin e të këputnin shpirtin, bënin edhe gurin, edhe drurin të qante, por jo ata njerëz të zinj. Edhe  gurëve të qosheve të shtëpive u dhimbsej kjo gjë, duruan e duruan e pastaj plasën me një zhurmë tronditëse si mallkim për ata katila, por katilat e Napoleon Zervës me këto zbaviteshin, kënaqeshin, krenoheshin se po i shërbenin Eladhës.
Ishte një instikt i tyre i vjetër, që rrënjët i kishte në djegien e Trojës...
       ...Të gjitha këto përjetonte gjysma tjetër e asaj nuseje, mbetur aty në ato shtëpi  që u kishin vënë flakën, ku kishte kaluar pjesën më të bukur e më të rëndësishme të jetës së saj e si në ëndërr dëgjonte zërin e vjehrës: “Edhe pak, edhe pak, edhe pak...”
Nga mbrapa tyre erdhi një zhurmë si një gjëmim që vjen jo nga qielli, por nga britmat e tmerrit njerëzor. Ishte britma e asaj  autokolone njerëzore, kur pa që ushtarët e Zervës u shfaqën pas tyre tek Bokërrima e kuqe. Gruaja me nusen ishin në mes të kolonës, në të hyrë të Urës së Kalamait. Kolona shtoi ritmin për të kaluar urën dhe i mori me vete si të merr e të përpin rryma e fortë e një lumi të rrëmbyer, si rryma e lumit të Kalamait, sipër të cilit po kalonin ata njerëz , me shpresën që përtej asaj ure i priste mbijetesa. Hipën mbi urë.
- Hidh, hidh ca plaçka në lumë të lehtësohesh, - i tha gruaja nuses, e vetë hodhi ato që mendonte se ishin të tepërta. - Vrap, vrap të keqen nana se na zunë! - e hodhi çdo gjë që kishte    lumë duke shtrënguar më fort djalin. Nusja e dëgjoi zërin e vjehrrës si një zë që i vinte nga larg dhe hodhi në lumë instiktivisht çdo gjë që kishte në dorë e krahë.
Por, ah!... hodhi edhe bohçanë që kishte mbështjellë  vajzën. U lehtësua e ish gati t’ia jepte vrapit për të mos rënë në duar të atyre bishave, por nga lumi erdhi një britmë fëmije. Ishte vajza që me të rënë  në lumë ia dha të qarës. Atëhere erdhi në vete. Kishte hedhur vajzën, shpirtin e saj, jetën e saj. Ngriu! Ngriu ajo, ngriu edhe vjehrra që ia dha një të ulëriture që  mbuloi edhe  zhurmën e valëve të lumit Kalama.
Ngriu e tërë turma që për një çast ndaloi para asaj gjëme. Nusja pa mbi lumë bohçanë me fëmijën që qante dhe pa u menduar apo nguruar u hodh për ta shpëtuar. E arriti, e mbështolli në kraharor siç e kishte mbajtur tërë  rrugës.  Pastaj  ia  dha një të bërtiture, saqë lumit i dhëmbën e ju shkallmuan brinjët e ura u drodh sa do  të kishte rënë po të mos  ishin mbi të ata njerëz, po të mos ishte djali i saj që donte të hidhej edhe ai në lumë  pas të ëmës, por gruaja e mbante fort, fort, duke ulëritur si ulkonjë.
Kishte rënë në gjunjë, me sytë  nga shtjella e ujit të lumit  me djalin në gji. Shtjella e valës së lumit e mbështolli  nusen me vajzën në gji e më nuk u ndje as e britura e saj, as e qara e foshnjës, as zhurma e lumit. Kishte heshtur edhe lumi nga ajo gjëmë e paparë. Befas  lumi  uturiu llahtarshëm, uturimë që i mbeti për tërë  jetën si pjesë e vajtimit për  nusen, për vajzën, për fatin e atyre njerëzve, për fatin e atij vendi.
Turma, pas një stepjeje  erdhi në vete ! Vuri në mes gruan me djalin që e shtrëngonte fort, kaloi lumin dhe pas pak hyri në Shqipëri nga Qafa e Botës!” “Qafa e jetës....”
Jeta rrodhi me të mira e të këqija. Djali u rrit. Ajo e martoi. Ai ia mbushi vatrën me nëntë  jenë, por ajo kurrë nuk pushoi së kujtuari e së qari  për djalin, nusen e mbesën  e saj. Ajo vdiq  me shpresën se një ditë do të kthehej në ato vende,  të ngrinte shtëpitë e djegura nga e para, të bënte një varr për djalin duke i varrosur lëkurën e kokës që tërë jetën ia mbajti në gji. Të ngrinte një monument në mes të Urës së Kalamait për nusen e foshnjën. Lëkurën e kokës dhe ëndrrën ua la amanet nipërve e mbesave. Të  qarën ia la amanet lumit Kalama, i cili nuk pushoi e nuk do të pushojë së qari deri sa të vihen në vend padrejtësitë që u janë bërë këtyre njerëzve. Amanetin nuk e tret as dheu.
E drejta mënon, por nuk harron.


                            14 shkurt 1991- 14 shkurt 2011




3   -   K T H I M I
(Tregim i jetuar)

Ishte fundi i marsit i vitit 1945.          I ftohti i këtij dimri, që s’mbahej mend prej kohësh, s’donte e s’donte të largohej nga Konispoli, ku moti zë e ngrohet që në janar, e pranvera buis me lulet e bajameve, të cilat kur çelin të tëra ngjajnë me një shami të bardhë erëmirë, që mbulon mijëra metra katrorë. Ishte prishur  Çamëria. Të gjitha shtëpitë e konispolatëve ishin mbushur dënga nga të ardhurit. Mijëra çamë, pleq, fëmijë, gra e burra, në mëshirë të fatit dhe të këtyre njerëzve vendali, që ndonëse të djegur disa herë  nga lufta, ndanin me ta kafshatën e fundit të fëmijëve. Edhe kasollet e kafshëve ishin luks. Shumica e të ardhurve e gdhinin  jashtë në disa çadra të sajuara me qilimat e bukur  të odave princërore, mbuluar me jorganet e nusërisë të qëndisur tërë lule si lëndinat, ullishtet, agrumet e  vendeve që kishin lënë dhe me ca velenxa flokëgjata  bojatisur si në përralla, por  tani të llangosura  s`u  shquaje dot asgjë.
Çdo mëngjes nga të ftohtët dhe uria gjendeshin të vdekur nga  pesë - gjashtë vetë  që shuheshin pa nxjerrë zë, pa u ankuar. Toka nga të gjitha anët e fshatit dukej sikur ishte  punuar, kaq të shumta ishin varret  që hapeshin në fund të arave, rreth xhamisë, në fushë të Vasilikoit, në Vardhar. Të merrte data kur shihje këta  njerëz të katandisur në këtë gjendje. Mjerimi e fatkeqësia përcillej nga të bërtiturat e mijëra bagëtive të sjella me vete, që nuk kishin ku te ulnin hundët, pa le me të kullosnin e të futnin ndonjë gjë në bark. Ngordhnin aq shumë, saqë po të mos qe dimër, nuk do të futeshe dot në fshat nga era e keqe. Njerëzit shihnin bagëtitë që shuheshin pak nga pak. Bagëtia shihte të zotët që vuanin e lëngonin, e lotonin si njerëz për fatin e tyre të zi.
Ishte një vajtim i dyanshëm. Ishte rrënuar Troja, por jo kështu. S’kishte të dytë si prishja e Çamërisë! Lajmi që erdhi këtë fund marsi se në marrëveshjen e Zervës me E.A.M.- in, Çamëria mbetej me eamistët, sikur u lindi këtyre njerëzëve shpresën e kthimit në vatrat e tyre stërgjyshore pellazgjike. Shumë djem të Çamërisë ishin rreshtuar në krah të E.A.M- it në luftën kundër gjermanit. Safetin, që jetonte me Nazunë në shtëpinë e nënës së saj, s’e mbante më vendi.
Vëllanë  e madh, Isufin, ia kishin masakruar sajadhiotët. Të shoqen e tij me tre fëmijët e mbetur jetimë i kishte marrë ai për t`i mbajtur. Vëllai tjetër, Rushani, me gruan e dy vajzat, kishin bërë nje kalive tek burimi i Shkallës. Qerimi, djali i xhaxhait, por që e kishte si vëlla se qe rritur me ta që  tre vjeç kur mbeti jetim, kishte hedhur rrënjët familjarisht në Kllogjër e s’qe bërë  më i gjallë. Nga shtatëqind e ca kokë dhen që kishin sjellë me vete, i kishin mbetur afro pesëdhjetë. Pesëqind kokë pëlla ua morën sajadhiotët ditën që masakruan Isufin që ishte me to, të tjerat kishin ngordhur urie. Me Hamitin, baxhanakun,  bisedoi që në darkë.
-Do hidhem njëherë të shoh  se ç’bëhet.  Kanë filluar e kthehen. Të prishur e të prishur jemi. Nazunë hë për hë po e lë këtu, bashkë me ata të Isufit.
Pa dirë mirë dita, vuri para ato të shkreta dhen që i kishin mbetur e theu nga Maneta.
Ato më shumë vraponin se ecnin. Nuk kishin ku të ulnin kokën e të kërkonin ndonjë fije bari, se vendi qe ngrënë deri në rruajtje nga gjithë ajo bagëti që e kalonte çdo pëllëmbë toke disa herë  ditës. As osakë nuk gjeje. Pasi zbriti kodhelet, kaloi Manetën, doli në këmbë të Nartës. Vetëm atje ato të uruara i ndalën këmbët. Kishte vajtur ora nëntë. Dheu kishte marrë një faqe të mirë diell. Vërtet ftohtë, por i ëmbël.
Çokanet  e dhenve  tringëllonin sikur të mos kishte ndodhur asgjë, as luftë, as prishje, as vrasje e djegie e një krahine të tërë. Ishte vrarë Çamëria, ishte djegur Çamëria, ishte masakruar Çamëria, ishte plaçkitur Çamëria, ishte pastruar etnikisht nga shqiptarët Çamëria, ishin dëbuar çamët nga vatrat e tyre stërgjyshore. Edhe dhentë e Safetit e dinin këtë. E dinin edhe ullinjtë e portokallet që atë ditë sa nuk bënin këmbë t`i dilnin para Safetit për ta pritur. Vetëm çokanet e dhenve nuk e dinin gjëmën e paparë të Zervës e zervistave dhe disa të huaj që vinin në Konispol për të hetuar për prishjen e  Çamërisë. Thoshnin se ishin englezë.
-Inglizi e Inglitera do të hetojnë për ne e do të dënojnë ata maskarenj, -flisnin me mosbesim njerëzit. - Po ata nëpër këmbë të Zervës ishin kur ai na theri e dogji, në mos edhe e bekuan.
Safeti, tani që dhentë ndalën pak furusten e të ikurit, u brrinjas në një bina lofate.
Hodhi në krah brucën e dhirtë me mëngë të gjëra, të cilën ia kishte bërë  Nazuja atë vit të vetëm që qëndroi nuse në Lopës. Filloi të lozte instiktivisht me fijet e kuqërremta si shegë, me të cilën ishte qindisur guna në mëngë, përreth qafës e anës së xhepave. I dukej se duke përkëdhelur ato fije, sikur përkëdhelte të dy kocat e gjata e të verdha si kërsaf, që i vareshin deri poshtë mezit, Nazusë. Ishte e bukur Nazuja.
As në Konispol dhe as në tërë krahinën nuk ia gjeje shoqen. Jo më kot që në katërmbëdhjetë vjeç deshën ta rrëmbenin. Hamitit, që ishte futur dhëndërr  tek Ballkua e ishte bërë vëlla e shkuar vëllait për  Nazunë, akoma nuk i ishte zënë  mirë dora nga plumbi që mori kur u ndesh me rrëmbyesit. Papritur e përshkoi një drithërimë. Ç’mendime po i vinin sot. Kishte kohë që nuk i kishte vajtur mendja për këto, që nga koha kur kishin lënë Lopsin e ishin mbledhur në një cep të magjarisë së Ballkos, nënës së Nazusë në Konispol. Që  gjashtë vjeç kur i kishte vdekur babai, Sadiku, pas blegtorisë ishte rritur, sidomos me dhentë dhe kishte krijuar një lidhje që pak njerëz e lidhin. Jo më kot thoshte Nazuja se Safeti më shumë vuan kur nuk kanë ç’të hanë ato, sesa kur nuk ka se ç’të hajë vetë. Vërtet një vit e ca kishin martuar, por ajo e njihte mirë. Dhentë duke ngrënë  ngrinin herë pas here kokën e merrnin erë thellë e fort. Dukej sikur edhe ato e kuptonin që pas kaq ditësh, kjo ishte e veçantë jo vetëm se po kullosnin mirë , por dukej sikur ndienin aromën e vendeve nga edhe ato ishin përzënë.
- Çudi, - mërmëriti me vete Safeti. - Sa kupton gjëja e gjallë! Vetëm goja u mungon.
U ngrit. I ngau pak e nga pak deri sa doli në faqen e lisave mbi Sajadhë. Atje i la dhentë të shkonin nga të donin dhe i dha këmbës drejt një lisi të madh, më të madhin e lisave në atë pllajë. Ecte dhe rënkonte, ecte dhe lotonte. Fliste  me vete.
-Ah, mor Isuf ziu, ç’fat të zi që kishim. Më të ziun e kishe ti.  As të preheshe në Dhe  të butë  nuk pate fat. Mbi gur të kalla e me shumë gur të hodha përsipër se Dhe.
Arriti te lisi ku nga gumëradha e gurëve dilte një copë tallaganeje e zezë, që mbahej ende mirë.
Edhe Dheu i varrit ishte i freskët. Tre muaj kishin kaluar nga dita që i dhanë gjëmën.
U ul mbi kokë atje ku dilte tallagani i zi dhe e përkedheli sikur të takonte të vëllanë.
Isufi nuk ishte vetëm vëllai i madh, ai nuk ishte vetëm shtylla e shtëpisë, e fisit, por edhe me shumë, e fshatit e më tej. Ai për Safetin kishte  qenë vëlla, baba, mik e shok, kishte qenë gjithçka. Humbi në kujtime. Ishte në Mursi, kur erdhën e i thanë :
-Kanë vrarë Isufin.
Shati i ra nga dora. Punonte ca mandarina tek Ajazajt, për të mbajtur gjallë me bukë familjen. I hipi Çilos, kalit dori që e mbante gjithmonë me vete dhe me një frymë arriti në Konispol.
- Ku është ? - pyeti.
- Tek lisat e Sajadhës, - i thanë. - Aty e vranë e nuk mundëm ta merrnim.
-Si ndodhi? - pyeti përsëri.
-Ishim  katër pesë vetë dhe i nxorrëm këto të shkreta dhen për të kullotur deri  tek Lisat e Sajadhës. Nga dreka pamë gjashtë a shtatë sajadhiotë që vinin nga ne. Ishin të armatosur. Ne i vumë dhentë para dhe me vrap u futëm këndej kufirit, ndërsa Isufi, që i njohu, nuk luajti nga vendi. Është Taqua me Miçon e shokët e tyre.
Bashkë kemi bërë ushtrinë, i  kemi mbajtur me bukë vite e vite të tëra kur punonin tek arat tona.  Jam bërë si vëlla me ta. Nuk më bëjnë keq. Rrini edhe ju me mua. Ne u larguam pas dhenve, por pamë  gjithçka që ndodhi. Ai u  doli para e u dha dorën, por ata nuk ia dhanë. E vunë në mes  e nisën të fjaloseshin. Se ç’thonin nuk dëgjohej, por pamë që pas pak disa prej tyre vunë dhentë tuaja para për në Sajadhë. Isufi  nuk i linte. Dy prej tyre e zunë për krahësh, por ai i hodhi përtej. Njëri prej tyre nxorri revolen dhe e qëlloi. Plumbi e zuri në këmbë. Gëk nuk bëri. Ra përdhe. Sajadhiotët bënë me gjithë dhen për nga Sajadha. Ai u ngrit dhe çalë - çalë  u vu pas tyre duke bërtitur.
- O Miço, o Taqo. Ç’bëni kështu? Kemi qenë si vëllezër, kur i harruat të mirat tona?! Pse u bëtë  kaq të këqinj, çfarë ju kemi bërë? Po m`i morët ato dhen, më mirë vritmëni fare.  Me to rrojmë. Me se do t`i mbajmë fëmijët? Mendoni si për tuajt.
Ata u kthyen  dhe filluan ta qëllonin me ç’të mundnin.  Ai u mbrojt sa mundi po ç’t’u bënte ? I ranë me sopatë në duar, në këmbë, në kokë.  Pothuaj e copëtuan si një copë mish  të therur. E mbështollën me tallaganin e zi dhe si mish të therur, e varën tek lisi i madh. Ne u larguam të tmerruar.  Ç’të bënim? Nuk kishim as armë me vete se partizanët na i kanë mbledhur qëkur kemi ardhur këndej.
Gati sa nuk u çmend për ato që dëgjoi. I njihte mirë edhe Taqon edhe Miçon. Ishin si të shtëpisë në Lopës. Ja Sajadha, ja Lopsi, as një orë larg. Bashkë e bënin Bajramin, bashkë i bënin Pashkët. Vërtet që sajadhiotët ishin të varfër e të pa tokë, por punonin në ato të lopsiotëve dhe hakën e merrnin dyfish. Pse ta kishin bërë këtë vallë? Kaq të keq i kishte bërë gjëja e malli i mbetur pa zot i çamëve dhe ulurimat e zervistave?
-Si qen të tërbuar që të tërbojnë po të hëngrën, - mendoi.
Mori xamaren e Isufit dhe filloi t`i binte me  të qarë. I ra e i ra sa të bërtiturat e të qarat pushuan. I ra e i ra sa filloi të errej. I hipi Çilos që rrinte kokëulur tek porta e nuk luante andej sikur edhe ai të vuante bashkë me të  zotin dhe arriti  në Nartë.
Në të përpjetë i zbriti dhe e tërhoqi për kapistalli deri në kufi. Aty e lidhi pas një gorice e theu tek lisi i madh. Ndonëse po ngrysej që nga larg dalloi tallaganin e zi.
Vrapoi sikur do ta gjente të gjallë për ta ndihmuar, por litari që e mbante varur dhe gurët e larë me gjak sikur e sollën në vete. Preu litarin dhe tallagani me Isufin e mbështjellë me të ranë poshtë. E hapi. Ç’të shihje!  Prerë duart e këmbët, prerë hundë e vesh, nxjerr sytë. Tmerr!  S`u besonte syve. Isufi, më i miri i tyre, më bukëdhënësi i fshatit, Isufi që s’kish prishur fjalë me njeri e si kishte bërë keq as bishës kur binte në stan, ta kishte pësuar kështu? Si i mpirë hapi një gropë. Pak gërmoi e doli gur. E mbështolli përsëri me tallaganin e zi dhe e futi në atë pak gropë që mundi të bënte. Pastaj mblodhi rreth e rrotull ca gurë të vegjël e i hodhi sipër duke lënë jashtë atë cep tallagani. Të gjitha iu kujtuan si atë natë, tani që i rrinte te koka duke fërkuar atë copë tallagan, sikur të fërkonte e t`i lehtësonte dhimbjet atij trupi të copëtuar e të masakruar, dhimbje që nuk shërohen kurrë.            E kishte humbur.         Sa ndejti, as vetë nuk e kuptoi. Në vete e sollën  dhentë që kishin ardhur pas tij. E donin dhe s’mund të bënin hap pa të.  Dashi kalesh milor, që kishte shpëtuar pa u vjedhur, i lëpinte faqet, sikur donte t`i fshinte lotët. Kish qarë pa kuptuar, jo me zë, por me shpirt.
            -Ah, shpirt që do të rënkosh tërë  jetën! - psherëtiu e ofshau.
U ngrit, hodhi sytë  tek ajo degë ku e gjeti të varur, tek gurët e varrit, tek cepi i tallaganit, që dilte jashtë varrit, i përqafoi të gjitha me një vështrim si të donte të përshëndetej për herë  të fundit me të vëllanë. Mori nga përroi që të nxirrte për Sajadhë prej rrugës që vjen nga Lopsi e jo nga Qafëbota.            Dita theu shpejt. Dhentë kishin ngrënë  mirë.
-Do të fle sonte në Sajadhë , tek vëllami, Jorgoja, - mendoi. - Do ta pyes Jorgon për çdo gjë. Edhe për Taqon e Miçon do ta pyes, edhe për gjarpërinjtë e tjerë që e vranë Isufin.
            U mbështoll me gunë, hodhi kapuçin, e rrasi thellë sa që fytyra nuk i dukej, vuri dhentë para e hyri në fshat.            Për fat deri tek shtëpia e Jorgos nuk i doli njeri para. Hapi derën e  ovoroit dhe i futi dhentë në kopshtin e fiqve pas shtëpisë. Maria, e shoqja e Jorgos, dëgjoi çokanet e dhënve e doli në shkallë me foti në dorë.
Kush është? - pyeti.
Unë jam, - u përgjigj ai  pa e përmendur emrin e tij. - Brenda është Jorgoja?
Hajde, djalë, brenda... se e gjejmë Jorgon , - i tha ajo.
        Safeti ngjiti shkallët e takoi Marinë.
Më njohe? - e pyeti me zë të ulët.
Të njoha nga zëri, - iu gjegj ajo dhe e përqafoi sikur ta kishte djalin e saj.
Ku je Safet ziu, çfarë kohëra të zeza që kalojmë, - dhe e futi në dhomën e zjarrit.
        Me t`u futur brenda të tria vajzat e Jorgos iu hodhën në qafë. E kishin njeriun e shtëpisë dhe e donin si  të ish xhaxhai i tyre.
Areti, - iu drejtua Maria vajzës së madhe. - Merr Anën e shko në klub të
barba Llambit. Atje është babai. Me kujdes që të mos dëgjojë njeri i thuaj të vijë në shtëpi, se ka ardhur Safeti. E kuptove?
Po, po nënë, - i thanë me një gojë të dya, e u bënë erë.
 S’vonoi as dhjetë  minuta e Jorgoja u duk te dera e shtëpisë.
 Që prej andej si i ngrirë i foli  vëllamit  që po ngrohej te zjarri.
Ç’deshe  o Safet ziu që u ktheve prapë?! Nuk mjaftuan ato që hoqët e doni të tjera?! Po ju gënjejnë me marrëveshjen e bërë mes Zervës e komunistëve të Zaharadhit. Nuk u prekin kur ktheheni për në shtëpitë e fshatrat tuaja, por nuk lënë asnjeri të dalë i gjallë. Kjo është marrëveshja. Nuk u shuan dot të tërëve në qershor e duan t`u shuajnë tani.
Safeti  ngriu në këmbë. Iu duk se edhe vetë Jorgoja do ta priste në besë dhe se pas tij do të hynin korofillakët, të cilët ai i kishte marrë me vete sa i thanë vajzat që kishte ardhur Safeti. Jorgoja, që e kuptoi dyshimin e tij, duke iu hedhur në qafë i tha:
Në shtëpinë time, po pësova gjë unë  me vajzat e mia, do të pësosh edhe ti.
Sonte do të hamë, do të pimë, do të fjalosemi, do të çmallemi. Nesër herët
do të nxjerr deri në kufi të fshatit. Më tej nuk të ndihmoj dot.  Maria, sa të hapësh e të mbyllësh sytë ua shtroi sofranë me të gjitha të mirat. Safeti më shumë bisedoi e pyeti deri për gurët e sokakëve, se sa hëngri e piu.                                                               
U shtrinë për të fjetur, po a i mbyllej syri?!
- Të pabesët! Çfarë kurthi u kishin ngritur çamërve të gjorë!!
 I linin të futeshin e kur të ishin kthyer shumica, do  fillonin masakrën e dytë, nga kufiri për në Paramithi. Tërë natën nuk vuri gjumë në sy.  Përsëri mendoi se edhe Jorgoja mund ta priste në besë.
- Pse, nuk ka asnjë grek të besës?!
 Dhe solli ndërmend si ishin njohur e bërë miq.
 Me Jorgon kishin 20 vjeç diferencë, por në Luftën e dyzetës me Italinë kishin qenë në një batalion. Safeti ishte ushtar në ushtrinë greke kur plasi lufta.  Jo vetëm ai, por të gjithë djemtë e  Çamërisë, që ishin ushtarë te greku në atë vit, ua  morën armët dhe u dhanë kazma e lopata për në xhenjo. Jorgoja erdhi si i moshuar në batalionin e tyre.  Ishte edhe sëmurë nga mushkëritë. Dimri i dyzetës  ishte i egër. Shumë  grekë që hynë në Shqipëri i mori më shumë i ftohti, se plumbi i italianëve. Në malin e Shtugarës Jorgoja ngriu dhe humbi ndjenjat. Safeti nuk e la të vdiste. Bëri një guvë bore dhe me fërkime, me të ngrohta, me batanijen e tij e shpëtoi nga vdekja e sigurtë. Këtë ai nuk e harroi kurrë dhe, sa herë që takoheshin  pas luftës,  i thoshte :
- E kam jetën nga ti, të kam vëlla e shkuar vëllait.
Kur fronti u thye e Greqia kapitulloi, u bënë si një shtëpi, aq më tepër që Jorgoja njihej me Isufin që para lufte. Jorgoja deshi ta bënte edhe dhëndërr duke i dhënë për nuse motrën, por deri këtu nuk arritën në ato vite të trazuara.
         - Jo, Jorgoja nuk më shet! - e mblodhi top mendjen.
Ende me natë u vesh e priste që të ngrihej i zoti i shtëpisë,  i cili nuk vonoi. Pinë një kafe.
-Të faleminderit, o vëllam! Mbaji këto të uruara dhen që më  kanë mbetur dhe po pate mundësi m`i nxirr ndonjë ditë  mbi Konispol, e më dërgo haber t`i marr, se me to  nëpër këmbë s’kam nga të vete. Do të hidhem një vrap deri në fshat të shoh se ç’bëhet e t`u them të kthyerve për kurthin që u kanë  ngritur.
            U ndanë me dorë në qafë e buzë më buzë si vëllai me vëllanë. Safeti mori monopatin e thellë të Brigjezës e për treçerek ore ishte në fund të Lopsit. Po zbardhte. Shtëpitë e gurta e të bardha filluan të konturoheshin duke u shkëputur dalëngadalë nga errësira.    Në krye e më të mëdhatë ishin  sarajet  e Dinejve. Nuk ishin prishur.  Lopsi i tërë pothuaj nuk ishte prishur se ishin afër kufirit e kishin zbritur në Konispol. Ja tek ishin me Konispolin, as tri orë larg njëri -tjetrit. Ndonëse të ndarë me kufirin e trembëdhjetës, ende mbanin lidhjet me kushërinjtë, me miqësitë , madje edhe krushqitë vazhdonin t`i bënin ende  mes tyre. Ja edhe shtëpitë e tyre. E vjetra më poshtë, dhe mbi të dy të tjerat, të reja të bukura. Sapo i kishin bërë. U përlot.
-S’i gëzuam dot megjithëse i bëmë  me djersën e ballit,- rënkoi.
Pak më tutje ishte shtëpia e Qerimit. Piu ujë në Burimez, lau sytë dhe u fut nga baçja ku kishin varret e fisit prej qindra vjetësh.  Përkëdheli një për një gurët te koka e tyre dhe u fut në oborr nga porta e ftoit. Mbajti vesh me kujdes se iu duk sikur dëgjoi rënkime. Po, rënkimi dëgjohej fare qartë. Brenda në shtëpitë e tyre kishte njerëz.  Kur u afrua edhe më, tek dera ishte vënë një letër ku shkruhej në greqisht.
 “ Këtë mos e rrihni më se e kemi bërë në mish.” Shtyiu derën e gjeti Rushan ziun të bërë pistil.  S’i  kishte mbetur më mish i kuq, aq keq e kishin rrahur. Gruaja e kishte pllakosur të tërin me qepë të shtypur e kripë.
- Ç’deshe, mor vëlla, që u ktheve? - i tha që nga stroma Safetit. - Unë drurin e korofillaqisë e durova, por që të të rrahin ti, nuk do duroj dot e do  plas në vend.
Ca nga malli e ca nga ato që pa e dëgjoi, Safeti shpërtheu në të qara me zë si fëmijë.
Një zë nga brenda sikur i thosh:
- Takohu për herë të fundit me të gjitha që të sheh syri e të prek dora.
Puthi çdo cep e qoshe të shtëpisë, gurët e shkallëve ku rrinte ulur nana e i priste si zogj të çuar t`i mblidheshin në darkë, binatë e  pemëve,  gurët e  oborrit, katoin, puthi në fund të baçesë gurët e varreve të babait e të nanës, puthi të vëllanë që e nxiste të ikte sa më parë se mos vinin korofillakët dhe doli nga fshati. Pa bërë as tetëqind metra i dolën para katër ushtarë grekë. Fshati qe i rrethuar. Ata ruanin e nuk të ndalonin kur hyje, por nuk lejonin asgjë të gjallë të dilte prej tij, as zogjtë e qiellit.
 E vunë para dhe e çuan në postkomandë. Edhe para luftës atje kishte qenë.
Në verandë ishte ulur një oficer dy metra i gjatë.  I zi pis, me një uniformë edhe më të pistë, me mustaqe një pëllëmbë edhe ato pis të zeza, që i vareshin deri poshtë gojës së jargavitur si qen i tërbuar.
            - Erdhët përsëri, more pisa!- i tha ai pa i ngritur sytë nga gazeta që po lexonte.
Dhe befasisht i lëshoi një grusht që po të mos ishte shmangur , do t`i kishte shkulur nofullën nga vendi. Safeti që s’e kishte të dytin për forcë e shkathtësi u shmang e grushti nuk e zuri. Ashtu, me grusht të shtrirë dhe sytë të skuqur , i tëri i jargavitur, u bërtiti ushtarëve.
            - Merreni, hiqni rrypat e dyfekut e i bëni një të rrahur sa të vdesë.
            Ata e vunë  para për ta çuar në bodrum që ishte nga ana tjetër e postkomandës e shërbente si burg. Dy prej tyre përpiqeshin të nxirrnin rrypat e dyfekeve, një mundohej të hapte derën. Ai që po mundohej të hapte derën u foli shokëve për ndihmë. U shkëputën dy prej tyre . I mbetur  vetëm me një ushtar, Safeti  i dha një grusht në nofull, sa ai ra pa ndjenja.   Ia dha vrapit, u fut në ullishta e mori përpjetë malit. Kur kthyen kokën ushtarët e tjerë e morën pushkët, ai kishte bërë  mbi njëqind metra. E qëlluan. Plumbat i kalonin nëpër këmbë e rrëzë  veshit, por nuk e zuri asnjë.
Theu në ullishtat e  Çapunajve dhe për dhjetë minuta kishte dalë nga fshati. Ishte erë nga këmbët dhe kur nuk e zunë dot plumbat, si mund ta zinin  ushtarët?         Për gjysmë ore doli ne Qafë të Likojanit e andej avash - avash zbriti në Konispol. Me gjysmë surrati e me gjysmë zëri tregoi për ato që pa e që hoqi.           Ato që dëgjonin njerëzit e ikur nga vatanet e tyre u dukeshin më të rënda  nga ato që kishin hequr e që po hiqnin. Po u vritej shpresa e kthimit e cila nuk i kishte lënë  të iknin nga Konispoli  e i mbante  gjallë.   Të nesërmen familje- familje, fise -fise e fshat pas fshati u ngritën për t`u shpërndarë nëpër Shqipëri, prej Sarande deri në Shkodër. Të gjithë mundësisht në vendet afër detit, ku rritej ulliri e bëhej portokallja.
Zhurma e dallgëve të detit, oshëtima e erërave nëpër ullishte e agrume kur ngrinte juga, i çmallte, i qetësonte disi, u ngjallte shpresën e KTHIMIT.

No comments: