Monday, 18 March 2013

MOIKOM ZEQO “PAPAGAJTË E NEMBROTIT” SI KUPTIMSHËRI E KOMUNIKIMIT




 (Intervista e Moikom Zeqos dhënë kritikut Fatmir Minguli)
- I nderuar Moikom, në një bisedë për “Librin e Sinopseve” e lamë të hapur shtegun për të folur për « Papagajtë e Nembrotit » (TOENA, 2012).
- Të gjitha bisedat në këtë botë, Fatmir, janë struktura të hapura. Asnjëra nuk përfundon plotësisht. Asnjëra !
- « Papagajtë e Nembrotit » është një tjetër libër, jo si titull por si tematikë e koncentruar rreth një boshti vertikal të parabolës biblike të Nembrotit dhe Jahovait, me Kullën e Babilonisë si simbol i Tokë Qiellit dhe boshtit horizontal të Qiell Tokës për mundësinë ose pamundësinë e komunikimit pa pengesa, mbarënjerëzor.
 Po a është e mundshme një komunikim universal ? Një komunikim i ri ?
- Sigurisht Fatmir. Gjithmonë ka patur dhe do të ketë një komunikim universal. Tërë qytetërimet e popujve krijojnë qytetërimin planetar. Të gjitha gjuhët njerëzore, sado të ndryshme dhe të papërputhshme, kanë të njëjtën matricë antropologjike. Një gramatikë gjenerative, do të thonte Naom Çomski. Kufizimet, ndarjet, janë pjesë të së tërës. Kështu ka qenë. Kështu do të jetë. Një njeri është të tërë njerëzit, theksonte Borgesi.
- Në Parafjalën e librit ju Moikom shkruani : « Realiteti Virtual është « hapësira dhe Koha e askundit ». Personazhi artificial në internet, ose serveret e kompjuterit, rrjetet on-line, që lidhin qindra milionë njerëz, në gjithë planetin, shpikin përfundimisht atë që quhet në mënyrë patetike Cyberia, planeti prej kibernetike iluzive. Sot banorët e botës janë Cybernautë. Kjo më shtyn, më grish, më ngacmon, më sfilit të rrëfej se libri im “Papagajtë e Nembrotit” është (synon) më tepër përmbysjen e kohërave, dalë nga Ex-Cyberia. Në ç’kuptim? Përmbysja si rikonstruktim”
Ti Moikom rikonstrukton (ç’mitizon) mitin e gjuhës së parë dhe të vetme të botës që e dinte Nembroti. Që shtetasit e mbretërisë së tij të mos merreshin vesh me njeri tjetrin për ta ngritur Kullën e Babilonisë Jahovai i përçau ata duke u dhënë 72 gjuhë të ndryshme njëherësh. Nembroti në vetminë e tij të frikshme që të mbijetonte gjuha fillestare nisi t’ua mësonte papagajve. Ja intriga e parabolës. Kjo interferon tek të gjitha prozat e librit, duke i dhënë dukurinë e kapitujve të një romani, me autonominë e secilit subjekt, pra libri është i tëri një sistem.
Dua t’ju pyes këtë gjë e kishe projektuar që më parë apo doli nga procesi shkrimor?
- Projekti qe fillestar i paramenduar prej kohësh. Mua si shkrimtar më interesonte dhe më torturonte enigma e komunikimit. Komunikimi e plotëson individin si njerëzim. E shoqërizon si njeri. Shpikja e arteve, e shkrimit dhe librit bënë revolucionin e komunikimit global. Pastaj numrat, shkenca, elektriciteti, radio, televizioni, fizika kuantike, universi kompjuterik, gjenetika, kibernetika etj. Koha për të lexuar një libër është sa koha për të shkuar deri në Hënë. Komunikimi u bë pa kufij. Interneti - shpikja e pabesueshme – për disa sekonda ndërlidh tërë njerëzit e planetit. Komunikimi teknologjik është i epërm, i pandalshëm, triumfues, kozmik. Po a është stimulimi teknologjik edhe procesi krijues i ndërgjegjësimit? Media është zgjatim i njeriut, por a është vetë njeriu? Drita elektrike është një informacion në gjendje fizike. Është një medium por pa asnjë mesazh. Teknologjia përcjell, përshpejton por nuk krijon ide.
 Ç’është fjala? Në fakt kemi të bëjmë me një proces mendor jo-verbal. Fjalët mbartin mendimin por s’janë vetë mendimi. Teknologjia e shkrimtarit është teknologji fjalësh. Por letërsia është proces mendor i hatashëm. Shekspiri ka shkruar fjalë në anglisht, kryeveprat e tij mendore përbëjnë tek njerëzit dhe popujt, pavarësisht materies linguistike të shumëfishtë, ose të pangjashme. Ky është kyçi universal. Që hap përherë portat e mbyllura. Filologjia merret me lëvozhgën e fjalëve, arti letrar me thelbin e mendimit. Letërsia e vërtetë është arti i mendimit të madh dhe jo grafika, hieroglifizimi i fjalëve. Letërsia mediokre është ornamentika e fjalëve pa mendim, ndërthurje sipërfaqësore, e lehtë, kalimtare, kohëkonsumuese, pa kujtesë, perpetuum mobile antivlerash dhe kotësish, menu idiotësirash, deliresh dhe famash të rreme.
Një kryevepër poetike si “Milosao” e De Radës ka më shumë plotfuqishmëri komunikimi se sa qindra poema që u shkruan dhe u harruan efemerisht, pa asnjë gjurmë. Komunikimi lakonik është më cilësor, më ngulitës. Librat e provincializmit letrar, disa prej tyre edhe best-seller, shkumbojnë, bëjnë kakofoni mediatike dhe treten dhe humbin. Është e pashmangshme. Formë e dlirësimit dhe katharsit është vetë harresa si higjienë e letërsisë dhe shoqërisë.
Po ç’problematikë të thekshme ka komunikimi artistik? Të thotë të vërtetat e ashpra apo gënjeshtrat e stolisura? Të shpalosë tharmin e diturisë së lartë apo të thotë broçkulla anekdotike të përditshmërisë lumpene dhe të ndotur nga fataliteti dhe mjerimi? Të fuqizojë rebelizmin heretik ndaj krimit, pushtetit të sofistikuar të parasë, klientelizmit mjeran inçestual ndaj politikës, mediave, apo të manipulojë zbrazësinë, njerëzit dhe turmat pa tru, mungesën e dinjitetit? Të lartësojë të Bukurën apo t’i bëjë atentat asaj? Të monarkizojë autoritetet e pompuar nga qeveritarët, apo të ironizojë “idhujt pa krena”? Të rrezikojë për t’u dhënë të pashpresëve shpresë apo të jetë një “servum servarum”, të miklojë poshtërimin me një sado-mazokizëm të neveritshëm? Të madhështojë shpirtin njerëzor, apo të kultizojë instiktet? Të totemizojë vetminë e individit, ta atomizojë atë, apo ta universalizojë un-in me gjithësinë? Të fatalizojë pafuqinë e njeriut (njerëzimit në fakt) apo të sintetizojë mbijetesën fizike edhe si intelekt të pakufishëm?
Një nga mendimtarët me më ndikim të shekullit XX Marshall McLuhan ka shkruar “Epoka e ankthit dhe mediave elektronike është njëkohësisht epoka e apatisë dhe pavetëdijes. Por në epokën elektrike ne mbajmë të veshur mbarë njerëzimin si të ishte lëkura jonë.” Po, një lëkurë e brishtë, e plagosur. Plot dhimbje torturuese. Si lëkura e Centaurit mbi trupin e Herkulit. S’mund ta heqësh dot pa shkulur bashkë me të dhe copa të trupit tënd.


- Folët për teknologjinë marramendëse. Epoka e shkencës po kulmohet dhe zbulimet dhe pajisjet shkencore po zotërojnë botën.
Si e mendoni raportin e letërsisë me shkencën?
- Asnjëherë germat nuk do të vdesin, nuk do të gëlltiten nga numrat. Shkenca hap horizonte të intelektit, por letërsia nuk mbetet pas. Raporti midis tyre është i ndërlikuar. Marshall McLuhan-i vëren: “Lewis Carroll e çoi shekullin XIX në një botë ëndrrash po aq befasuese sa ato të Hieronimus Bosch-it, por të bazuar në parime krejtësisht të kundërta. Liza në Botën e Çudirave paraqet si normë atë hapësirë dhe kohë të vazhdueshme që i kishte lënë aq shtangur rilindësit europianë. Por në këtë botë të njëtrajtshme e familjare euklidiane, Carroll-i futi një ndërprerje fantastike hapësire dhe kohe që i parapriu Kafka-s Joyce-it dhe Eliot-it. Carroll-i, një matematikan dhe bashkëkohës i Clerk Maxwell-it, ishte po aq avant-garde se kishte marrë vesh për gjeometritë e reja jo-euklidiane që po bëheshin të modës në atë periudhë. Me Lizën në Botën e Çudirave ai si me shaka u dha viktorianëve aq të sigurtë në vetvete një pronë të hapësirës dhe të kohës së Ajnshtajnit. Hieronimus Bosch-i e priste botën moderne me një ndjenjë tmerri ashtu si Shekspiri tek Mbreti Lir. Kurse Lewis Carroll-i e përshëndeti botën elektronike me një brohorimë. » Tani në shekullin XXI mund të duket sikur letërsia është më pak e tërhequr në këtë raport botëkuptimor me shkencën, më e ndrojtur, jo aq parësore, ose profetike. Aq më tepër se letërsia sot përballet me armikun e saj më të vrazhdë siç është kitch-letërsia. Ajo përballet me perandorinë mediatike dhe triumfin virtual të kibernetikës. Letërsisë i duhet të përtërijë atributet e mbijetesës, të riafirmojë statusin, pazëvendueshmërinë. Kjo është jetike. Prova e saj finale. Letërsia hulumton ekzistencën njerëzore, ç’është njeriu, ç’është jeta, ç’është kuptimi i vërtetë për të ekzistuar. Shekspiri tek “King Lear” i ka edhe dy vargje:
And worse I may be yet: the worst is not
So long as we can say: “This is dhe worst.
që në shqip tingëllojnë kështu:
Po mund të jem edhe më keq: më e keqja s’ka ardhur
Gjersa të mos themi: “Kjo është më e keqja.
Ja objekt-subjekti i letërsisë. Standardi i kërcënuar i njerëzores. Për të mos humbur një elan karakteristik, një metafizikë dhe një zotësi praktike “për të ëndërruar të nesërmen” siç thotë Ernst Bloh-i. Nuk është e lehtë të përcaktosh përmasat e së keqes. Në një botë dekadente vetë dekadenca është stil. Programi mesianik është utopi naive. Por s’duhet harruar se letërsia pllenon shpresë dhe ekuilibër. Letërsia është tek portat e së ardhmes.
Vargjet e Dantes:
Però comprender puoi che tutta morta
gia nostra conoscenza da quel punto,
che del futuro gia chiusa la porta
Inferno, X
që shqipërohen :
Prandaj ta kuptoni se vdes
çdo dije në çastin
që mbylelt porta e së ardhmes
Ferri, X
Këto vargje janë substancialisht vetë letërsia. Nëse “mbyllet porta e së ardhmes” nuk ka as letërsi, as aksiomë ontologjike të progresit historik, ahere vdes mendimi “vdes çdo dije”. Ka estetë të “dialektikës negative” që flasin për vetë “vdekjen e letërsisë”. Ka që besojnë se interneti, face-book-u zëvendësojnë përfundimisht librin dhe letërsinë. S’duhet harruar ndërkohë se shkrimi digjital është megjithatë shkrim. Por jo çdo shkrim është letërsi. This is the question! Roli i shkrimtarit në vend të zvenitet lartësohet. Ai është qenie e rrallë e shoqërisë që ka kredencialet e botës dhe të jetës. Atë e mohojnë, e përndjekin, e shpërfillin, e lënë pa punë, pa mjete financiare, e përflasin, e degradojnë deri në zhdukjen dhe margjinalizimin e tij. Por shkrimtari s’vdes. S’mundet dot të vdesë! Ai është kuptimi i historisë në shumë pikëpamje. Epokat historike vdesin. Ajo ç’ka mbetet nga një epokë historike nuk është kronologjia. Emrat e politikës së ditës janë kronologjikë por jo edhe historikë Ç’ka mbetet nga epoka historike është struktura kulturore e saj. Ajo që quajmë shpesh histori është kulturë më shumë se sa politike apo teknologji. Epoka e Shekspirit i përket Shekspirit edhe nëse s’dimë asgjë për mbretërinë angleze, lordët etj. Epoka e De Radës dhe Naim Frashërit është historia më e epërme, më e thelbshme e shekullit XIX. Ato janë mahnitës. Janë monada mendore, përjetësia e vizionit. Konceptualiteti i Migjenit s’do t’ia dijë fare për mbretizmin provincial shqiptar, as për provincializmin e sotëm retrograd. Ky paradoks, qe në epokat përkatëse emrat e kulturës nuk merren parasysh, përbuzen, i rrethojnë me mjegullën e heshtjes, por vetë këto epoka dritësohen dhe përfaqësohen nga këta emra është paradoks shekullor. Duke qenë ahistorikë, ata janë më historikë. Ndryshimet midis njerëzve janë ndryshime kulturore. Por edhe ndryshimet midis kombeve janë ndryshime kulturore. Çështja e integrimit europian nuk është aq kauza e klasës parapolitike shqiptare por e kulturës shqiptare. Për atë që s’e kuptojnë aq më keq për ta. Harresa është përherë jasht-kulturore, sa është edhe brenda-kulturore. Migjeni vdiq 27 vjeç po bëri atë që s’e bëjnë ata që mund të jetojnë edhe 270 vjeç, apo 2700 vjeç. Programi konceptual i dyfishtë i Migjenit për emancipimin e letërsisë dhe të shoqërisë është më parësor se programet retorike dhe të shpifura elektorale. Emrat e shkrimtarëve të mëdhenj e bëjnë një komb me dinjitet më shumë se të gjithë politikanët, apo teknokratët, luftëtarët, apo reformatorët. Kjo e vërtetë gati s’kuptohet në Shqipëri. Përmasat e mbijetesës janë ato të kujtesës së mendimit. Që ndërlidhen dhe tejkalojnë epokat. Që kuptimësojnë tërë faktet dhe rastet historike.
- Në një bisedë të mëparshme, Moikom, kemi folur për idenë e djegies së librave të tu “nga libri i parë deri tek i fundit”.
Tek “Klepsidra” juaj e rilexova prozën e çuditshme “Viti 1555”, ku ke një parandjenjë simbolike për veten. Kjo prozë është shkruar në Oxford 5 maj 2005, 8 vjet para botimit të paskuilit zjarrndëshkues.
Po e citoj të plotë:“Në 3 qershor 1555 një njeri i çuditshëm i quajtur Latimer, u shfaq papritur para Nikolas Ridlit, të cilin po e bënin gati ta digjnin si heretik në Oksford dhe i tha këto fjalë:
- “Qëndro si burrat zoti Ridli, për hir të Zotit, do të djegim sot në Angli një qiri të tillë, që besoi se askush s’do të mund ta shuajë kurrë më!”
Sa herë që kam shkuar në Oksford dhe shëtis i vetmuar në rrugët dhe sheshet kalldrëmore, pranë kështjellës dhe ndërtesës mesjetare të universitetit më të famshëm në të gjithë botën, përherë sjell ndër mend fjalët tronditëse dhe profetike plot pezëm, shpresë dhe vizione të shumëfishta.
Asgjëkundi nuk shoh gjurmë hiri të frikshëm, as shenja djegieje marramendëse, as duhmën helmuese të mishit njerëzor të shkrumbosur marrëzisht, ritualisht, mesjetarisht, fetarisht.
“Qëndro si burrat zoti Ridli…”. Por Ridli s’është.
Nuk ka as zjarr, as katastrofë shkëndijash përvëluese, as emblema të inkuizitorëve të gjithëpushtetshëm dhe as turmë të fanatizuar, të ngazëlluar dhe klithmë argëtuese në shekuj. Pra s’ka asgjë.
Heshtja dhe harresa kanë zhdukur, verbuar dhe shurdhuar gjithçka.
Pamja shpaguese e dikurshme është në boshllëk, në Hiçkohë !
Ja një enigmë jetike dhe purifikuese, e fshehtësive të brendshme të Historisë !
“Qëndro si burrat…” Një burrë që merr flakë dhe njëkohësisht, pafundësisht, absolutisht, mrekullisht, shpirtërisht nuk digjet dot, gati si Zoti, që iu shfaq Moisiut në malin e Sinait në formën e një shkurreje, që digjej, por nuk konsumohej dot.
Kronikat e Oksfordit nuk thonë asgjë specifike, të veçantë, argumentuese për herezitë e Nikolas Ridlit, por ama pa mëdyshje, e identifikojnë si “heretik” dhe padyshim i tillë ishte, pra ka qenë dhe do të jetë.
Kjo është e pakundërshtueshme.
Mendja ime lëviz, hulumton në të gjitha pikat e mundshme, percepton motive të panjohura, subjekte të paimagjinueshme.
Është pikërisht viti 1555 që ma fokuson vëmendjen Gjon Buzuku e botoi librin e parë shqip, që ishte njëkohësisht fillimi i letërsisë së kultivuar, nocioni zanafillor universitar, i bibliotekës ende pa inventar, ende krejt bosh.
Gjon Buzuku u duk dhe u zhduk, pikërisht si emër në veprën tipografike, por një emër gati pa trup, s’dimë asgjë për atë si një qenie njerëzore, ndonëse dimë diçka të pashlyeshme si një qenie shkrimore.
Ky qe fati, që e pranoi librin, por e la në terr autorin.
Nuk ka vetëm flakë të dukshme, ka edhe flakë të padukshme.
Nëse Nikolas Ridli u dogj nga flakët e para, Gjon Buzuku u dogj nga flakët e dyta.
Ndryshimi i procesit të humbjes (kuptohet të jetës) është konvencional.
“Qëndro si burrat Gjon Buzuku im!” E mishërova veten time, në një kthim të shpejtë e të pamëshirshëm në 1555 në personin, ndoshta të quajtur gjithashtu Latimer, (një lloj profeti, njeri, engjëll, ose djall) për të parë gjithçka dhe për të mos harruar asgjë.
Eci i përhumbur në mjedisin shekullor të Oksfordit.
Kinse nuk shoh libra rreth e qark. Por librat janë të sigurt diku.
Janë sepse kanë qenë dhe do të jenë!
“Qëndro si burrë…”, i them i sfilitur vetes, gati si me psherëtimë…”



- S’di ç’të them Fatmir. Botuesi që është dhe pronari i revistës, njëkohësisht edhe shkrues per djegjen e librave te mi ,kishte vënë në kopertinën e revistes foton e një fije shkrepseje. Mua s’më mbetet gjë tjetër veç të ndez me këtë shkrepse cingaret e mia të mallkuara dhe të tymos në vetmi.
- Në një esse të shkëlqyer kritiku, përkthyesi dhe shkrimtari i njohur Leka Ndoja për librin tuaj Moikom “Fjalëkryqet e Babilonisë” botuar në 2002 shkruan se “autori përdor teknikat më të ndërlikuara në letrat shqipe”. Ndër të tjera nënvizon “vetë autori duke mos i kushtuar vëmendje popullarizimit përmes aulave të shumta, që rrinë bosh tek ne, për veprën e tij, thyen tabutë e rrëfimit dhe filozofisë së shkrimit, bie në një tabu të re, atë të mospërfilljes së mediumeve efikase, si, “promovimet” a paraqitjet, megjithë nivelet e caktuara të shkrimtarëve tanë, pse të mos themi, disnivelet e tmerrshme të shkrimtarëve tanë. Shkrimi i tij është ndarje me bori nga tradita e shkrimit të shekullit që shkoi… Zeqo përdor metodën e shkrimit “Baobab”, që e ka trajtuar Umberto Eco, in extremis për të kompensuar mungesën e suzhesë… Mjet tjetër i rrëfimit të Zeqos është ai i fluksit, apo “rrjedhjes psikologjike” e njohur (vagull tek ne) si teknikë e James Joyce-it dhe Proust-it me anë të një teknike të tillë, autori është i lirë të bashkojë proceset eseistike dhe ato psikologjike afër kanunit të pashkelur akoma të artit shqiptar. Me këtë koncept ai nuk shikon një vijë ndarëse midis Savonarolës, Maçados dhe Onufrit, apo Buzukut dhe Marin Barletit. Ky koncept vjen në përfundimin e universalizmit të krijimit pa dallim, edhe ndaj etërve shqiptarë të mendimit dhe artit… Krijimtaria e Moikom Zeqos krijon një kolanë hagjiografike të mjeshtërve të mëdhenj dhe mendimtarëve shqiptarë dhe parashqiptarë. Një lloj salikimi jo vetëm artistik por edhe mistik, duke u futur në mediumin e fakteve dhe jo fakteve për të ndërtuar një historiografi të re qytetërimi. Ndoshta të një Atlantide të humbur nacionalkulturore… Vepra të tilla mbeten për t’u zbuluar mandej në kohë nga kritika e specializuar dhe me shije të lartë artistike. Vepra e Zeqos është një harlisje mendimesh pas një shkretëtire kulturore ku disputacionet e mendimit tmerrojnë njerëzit si dinozaurët e muzeumeve… Blobi a Vadevili burlesk e historik njihet nga vetë autori dhe ai “kënaqet” me krijesën e vet si një kronikan i lashtë, a një editor gjerman, që nuk mban përgjegjësi për pamjet që pasojnë njëra tjetrën, duke ja lënë logjikën pamore shikuesit, se lexuesi nuk është i përgatitur për këtë ekspeditë kulturore, ndëshkimore, apo vetëfrustuese të Urdhrit Stigmatian.”Vërejtje shumë të holla të një esteti të mirinformuar, brilant.
- Dhe unë gati e kisha harruar këtë tekst.
- Ndoja thotë se vepra tënde është ndarje “me bori” nga tradicionalizmi shqiptar dhe të fut në “Urdhrin Stigmatian”, pra të stigmatave të shënjuara vetëm për pak njerëz, apo misionarë.
- Jo, mendoj se vepra ime është më modeste. Thjesht një përpjekje, një hulli mendore. Një farë vizioni. Kaq sa kam mundur.
- S’ke bërë pak Moikom. Teksti i Leka Ndojës i botuar 10 vjet më parë (ai s’kishte në duar librat që ke botuar këto 10 vitet e fundit) është zbulues dhe akt besimi, paraprijës. Ç’mendon ti vetë për teknikat e sofistikuara të rrëfimit?
- Teknologjia rrëfimore është shpikja e shkrimtarit. Enigma e tij. Më saktë një nga enigmat. Përbëjnë botëkuptimin sui generis. Protoplazmën krijuese. Përmbajtja stimulon kaledoiskopin e formave. Papërsëritshëm. Të veçantë. Të pangatërueshëm. Nistor dhe final. Perceptimet janë të përvojave vetjake. Por jo lehtësisht të formulueshme. Një lloj kafshe mitologjike e quajtur Catablepas ushqehet me vetveten. Catablepas-i i shfaqet asketit Antonit të Madh, siç e përshkruan Floberi në librin e tij “Tundimet e shën Antonit”. Borgesi e fut tek “Libri i Qenieve imagjinare” si krijesa e rrallë dhe e çuditshme që ha vetveten. Shkrimtari është një Catabepas, që ushqehet me përvojat e përsiatjet e vetvetes, me i përvojave të koncentruara. Pra shkrimtari ushqehet edhe me të tjerët. Kjo është teknika gjithëpërfshirëse. Qenia e shkrimtarit si qenia e tërë letërsisë. Sado i vetmuar të jetë një shkrimtar ai është megjithatë apoteoza e një bashkësie. Sado i vdekshëm të jetë krijuesi ai prarohet dhe amshohet vazhdimisht, në pikëtakimin e shekujve dhe shpirtrave, trupave dhe librave. Teknika e komunikimit universal. Ndërfutje e çuditshme dhe e pareshtur! Shkrimtari s’është i Zgjedhuri i zotave, por spikat si qenie e një entiteti inter-njerëzor dhe deri diku transcendental. Shkrimtari është rebeli heretik i thirrjeve të mëdha të brendshme. Këto thirrje ekzistenciale janë Fati i tij. Jo vetëm i përcjell. Ai është vetë shumësia e thirrjeve. Ankthi dhe artikulimi, kuptimësia dhe jehona, kumti dhe qëllimi, kërkesa dhe arritja, arsyeja dhe përfytyrimi. Imazhet e gjalla dhe imazhet e abstraguara, kureshtjen, frikërat, dyshimin përvëlues, reagimet e pavetëdijes, përplasjet, pasigurinë e dijes, autopsinë e gënjeshtrës, përqendrimin sinkretik shqisor, rregullin e vetë kaosit, ambiciet natyrore, ëndërrat, dështimet e pashmangshme, ndjesinë e mjegullt të lumturisë, me idetë utopike, restaurimin e kujtesave, pikëllimin, shpotitjen, marrëzitë e tmerrshme njerëzore, arsyetimin sipërfaqësor dhe arsyetimin përmbajtësor, kufizimet dhe infinitin, makthin e vdekjes dhe alternimet ciklike të jetës. Shkrimtari përvojat e tij i shumëfishon me përvojat e të tjerëve, sidomos me përvojat e shkrimtarëve të vdekur. Letërsia është panteoni dhe sublimimi.
- I bukur ky krahasimi (identifikimi) me Catablepas-in…
- Pikë reference më shumë metaforike se sa krahasimtare, jo pa një hollësi dallimi: kafsha mitologjike ushqehet me mishin e trupit, por as s’zvogëlohet, as s’zmadhohet. Me shkrimtarin ndodh ndryshe, truri (gjithçka e truptë është truri i tij) ushqehet dhe shumëfishohet në botimin dhe ribotimin e librave në kohë dhe në hapësirë. Catablepas-i është shpirtëror dhe i patruptë, dukshmëria fsheh, mbulon, maskon të padukshmen. Ah, Catablepas-i metafizik! Me maskë tipografike. Germat e mbushura nga shpirtrat. Pak a shumë si shkurrja biblike që pa Moisiu në mal, që digjej por nuk konsumohej nga zjarri. Në një poezi timen të shkurtër, shkruar më 1973, ribotuar tek libri “Meduza” (ONUFRI, 1995) janë këto katër vargje:
Mbeta pa ty,
Kujtesa ime ka uri papushim.
Ushqehem për gjithë shekujt që vijnë
Duke ngrënë e ripërtypur trupin tim.
Të dashuruarit është si të shkruarit, - është e njëjta ndjesi salikimi dhe amshimi, vuajtjeje dhe sakrifikimi. Vite më vonë kam lexuar rastësisht se edhe shkrimtari peruan Mario Vargas Llosa e ka përmendur figurën e Catoblepas-it. Një farë cikli platonian, por edhe niçean të Rikthimit të Përjetshëm. Pra s’është një rutinë konstatuese por apoteozë e letërsisë. Diçka testamentale.
- “Papagajtë e Nembrotit” është ciklik. Këtu tregimi i afrohet zhanrit më shumë se në librat e tjerë të tu Moikom. Fabulat rrëfimore janë të qarta.
Tek “Kentauri i fundit” ti përshkruan një Kentaur që mbijeton vetëm e vetëm se ekziston në imagjinatën e një fëmije e nëse fëmija vdes ahere zhduket edhe vetë Kentauri nga bota. Tek “Shpikja e vrasjes” është rrëfimi për Kainin shkrimtar dhe Abelin kritik, i pari e vret të dytin, sepse i pari ka vetëm lavdi, famë, kurse i dyti vetëm dyshonte dhe kërkonte të vërtetë.
Më të plota janë tregimet “Anibus”, “Truri i artë”, “Vetëvrasja e Narcizit”, “Perandori me hundë floriri”, “Dy ëndërra në një banjo vdekjeje”, “100 ditët”, “Monedha dhe lulja”, “Molla dhe Nothing-u” dhe sidomos tregimet “Lotët e Davidit” dhe “Koha e Kosgunit”.
Pastaj arketipizon motivet biblike tek “Qeni i Tobit”, “Pyetje dhe përgjigj-ja”. Tek “Demoni i Descarte-it”, “Anija e Tezeut”, “Letrat e Teutës”, “Zarathustra femër”, “Binfa e Sun Xu-së”, “Jetë e dyfishtë e Mozartit”, “Vdekja e Homerit”, “Kronogramet poetike”, “Zoti Iks”, “Statuja e Kohës”, “Shpata”, “Demi Qiellor”, “Orët fosile”, “Qilimi i Helenës”, “Unaza dhe Jatagani”, “Dijetari dhe Engjëlli i Vdekjes”, “Muzika e ftillëzuar”, “Hibridi”, “Jacob MKB” etj. i vërtit personazhet dhe emrat në pakohësi të habitshme, aq sa mua Moikom më është krijuar ideja se Koha është kryepersonazhi i vërtetë dhe kryesor i librit tënd “Papagajtë e Nembrotit”.
A është kështu?
- Koha është gjithçka për shkrimtarin. Koha është substanca e krijimit, pa qenë në vetvete substancë. Koha e procesit të të shkruarit është e limituar, e matshme. Koha e leximit mund të jetë më e shkurtër, ndërsa koha e rileximit është tepër e gjatë. Lexuesi e bën të gjallë tekstin e shkrimtarit të vdekur, në këtë mënyrë lexuesi posedon dhe zotëron nga shekulli në shekull kohën që shkrimtari s’e ka më dhe s’ka se si ta ketë. Kjo është tepër e rëndësishme, e pazhbëshme. Shkrimtari është njëkohësisht lexuesi i parë i tekstit të tij, por aspak lexuesi i fundit. Lexuesit duke qenë të pafund mbartin si në një proces metapsikoze vetë autorin. Po pse ndodh një gjë e tillë? Pse është kështu dhe kështu do të jetë? Ç’është kjo simbiozë e të vdekurit me të gjallët, jo vetëm me bashkëkohësit, por edhe me ata që nuk kanë lindur akoma? Në natyrë, në kozmos koha është diçka tjetër nga koha në letërsi. Në letërsi koha është shpirtërore dhe rrjedh dhe lëviz krejt ndryshe. Kjo jo thjesht për dialektikën gramatikore, lakimet, kohët foljore etj., por për konceptimin kryesor të krijimit, të kujtesës, intelektit dhe mendimit imagjinativ, që e ka njeriu. Edhe figurat letrare si metafora nuk mbyllen në kohë asnjëherë dhe duken gati akohore në një variant tjetër të universalitetit, krahas atij material dhe kozmik. Ky është sekreti i sekreteve që shkrimtari i mirë e mëson dhe e di, e funksionalizon, kurse shkrimtari i keq s’e kupton, ndaj koha e leximit dhe e rileximit s’është me të, e braktis, e pluhurizon, pavarësisht se ekziston manipulimi i vlerave me antivlerat, madje në mënyrë klienteliste krijohen edhe hierarki mediatike fallco, jepen çmime të pamerituara dhe bonuse mashtrimi. Ndoshta kjo gjë është e pashmangshme. Kitch-kultura zotëron mjediset, industria e mediave s’bën dot pa Kich-Kulturën, masive, hedoniste, konsumiste dhe boshe. E stimulon Kitch-politika. Qytetërimi e ka këtë sëmundje. Ethet janë kudo. Reklamat pulsojnë vetëm fjalët Carpe diem dhe banalitetin e përditshmërisë. Ndaj shkrimtarët janë shpesh klandestinë të realitetit. Por poeti Rene Char ka thënë: “Sa herë shemben siguritë, poeti përgjigjet me një përshëndetje drejtuar së ardhmes.” Ja një vetëdije e patjetërsueshme. Kuptimshmëria e komunikimit është çështje historike, mendore dhe historike. Teknologjia e sofistikuar e komunikimit janë premisat globale, ku gjeografia bëhet konvencionale dhe mposhtet hapësira. Por kjo krijoi realitetin kibernetik, realitet që nuk është shpirtëror. Është mjet por jo qëllim. Është ndërmjetësi, përshpejtim, jo përmbajtje e brendshme dhe as cilësi. Libri im meton, ëndërron një kuptimshmëri të re të komunikimit njerëzor, pra projektin e një komunikimi të ri. Njerëzit, popujt, gjuhët sistemet politike kanë shumë moskuptime, përçarje tragjike. Diferencat janë të llahtarshme. Varfëria jo vetëm nuk është zhdukur por po zgjerohet. Teknologjia nuk i zgjidh çështjet e stërvjetra sociale. Humanizmi si Komunikim homogjen është përherë i plasaritur, i përdhosur. Njerëzimi ha dhe kanibalizon vetveten. Historia duhet njerëzuar. Pse pushteti i gënjeshtrës është kaq i përjetshëm? Pse shkenca nuk i mposht paragjykimet? Pse politika shkëputet përherë nga elektoratet? Pse elitizmi është kaq shpesh tribal, mafioz? Pse njerëzit s’merren vesh? Pse ekzistencialiteti është paradoksal? Pse na kërcënon vetmia përherë dhe më shumë? Pse shpirti në vend që të fisnikërohet përkundrazi kafshërohet? Pse dinjiteti s’çmohet, por përçmohet? Pse pushteti i pakufizuar i parasë shekullarizon fetë e mëdha dhe bëhet një kryefe botërore? Pse ka kaq shumë urrejtje, verbëri në planet? Pse katastrofat natyrore, ekologjike, nuk ndalen? A nuk është e kërcënuar edhe ekologjia e shpirtit mbarënjerëzor?
- Jam kurioz të di Moikom, çfarë po lexoni tani?
- Leximi është një kënaqësi serioze dhe jetike për mua. Besoj edhe për të tjerët. Kështu duhet të jetë. Lexoj disa libra njëherësh, por në këtë çrregullsi në dukje ka një rregullsi në brendësi. Ky është intimiteti tim. Laboratori i fshehtë.
 Këto kohë kam patur në duar romanin e çuditshëm dhe të vetëm të shkrimtarit francez Renè Daumal me titullin “Le Mont Analogue” (“Mali Analog”), roman aventurash alpine, jo euklidiane, dhe simbolikisht autentike. Libër i jashtëzakonshëm. Kam lexuar edhe disa libra të shkrimtarit polak Witold Gombrowicz-it.
Ndërkohë miku im i veçantë Fotaq Andrea, hulumtues i palodhur, përkthyes cilësor, vërtet një personalitet i spikatur kulturor, më dërgoi nga Strasburgu (ku jeton) një dorëshkrim befasues. Fotaq Andrea i përkorë, altruist, ka bërë një zbulim të madh të dyfishtë: ka gjetur dhe identifikuar dy romane të shkurtër të shkruar nga Faik Konica në frëngjisht dhe të botuara në 1911 me pseudonimin Jean de Kroia, dmth Gjoni i Krujës. Faiku si Fernando Pessoa ka përdorur 23 pseudonime. Shumë shkrime të tij presin të zbulohen, të dalin në dritë. Njëri roman quhet “Martesa e Lejlas” dhe tjetri “Sotiri e Mitka”. Me subjekte shqiptare të europianizuar me stil erudit dhe gati volterian. Një artikull i kryeredaktorit të gazetës “L’Avenir d’Arcachon” Edmond de Gabory për dy romanet e Faikut ka vlerësime lakonike, të larta. Ai nënvizon se” për autorin, ai duhet të jetë një karakter i ftohtë, dhe njëkohësisht i ndjeshëm, sepse gjuha e tij është fisnike, e vendosur dhe burrërore. Vihet re që ka njohuri të gjerë për shpirtin njerëzor dhe gjuhën aristokratike të shoqërisë së lartë, aq e praruar dhe njëkohësisht aq e pabesë. Ndihet po ashtu që autori është poliglot dhe kozmopolit, përderisa e ndjen veten aq mirë në mjedise vendesh që përmenden me një hollësi të përpiktë, por të vetëtimshme, aq sa pandeh se edhe lexuesi duhet të dijë po aq sa ai këtë. Shkruan në frëngjisht shumë mirë, por në frëngjishten e një të huaji, për më tepër që parashtrmi i idesë, sikurse struktura e fjalisë të kujtojnë Udhëtimet e zvicerianes Toppffle, përrallat e gjermanit Hoffman, romanet e belgut Henri Conocience novelat e anglezit Dickens. Është megjithatë në thelbin e saj si gjuhë, më serioze nga frëngjishtja jonë e letërsisë së zakonshme, por ka nuanca gramatikore që nuk të lënë të gabohesh.”
Fotaqi ka bërë edhe studimin argumentues, shterues për zbulimin që përbën ngjarjen kulturore më të rëndësishme kohët e fundit për ne shqiptarët. Për këtë Fotaq Andrean duhet ta lusnin tërë shtëpitë botuese shqiptare, por paradoksi ka përherë kthetra të verbëta, mosmirënjohëse dhe duket se indiferenca është edhe më shumë se mizoria e pashpirt dhe banaliteti i pështirë. Fotaq, nëse i lexon këto rrjeshta, të përshëndes me mirënjohje! Je një institucion më vehte për kulturën! Faik Konica ende është I Panjohuri. Ai është shkrimtari i parë modern, në kuptimin europian i Letrave Shqipe. I pari që ka një konceptualitet të paimitueshëm. Proza e tij e lidh letërsinë tonë me letërsinë botërore dhe me qytetërimin e përparuar urban. Dhe sa përciptas e kemi studiuar dhe vlerësuar! Romani i tij “Dr Gjilpëra” është romani i parë, i madh, modern i shqipes. Konica ka veskun e një shkrimtari të dallueshëm mjeshtërisht dhe tipologjikisht europian. S’qe e lehtë të arrihej një gjë e tillë! Por Konica e arriti! I Vetmi që bëri më tepër se të shumtit mediokër. Konica është i thelbit të letërsisë. Ashtu si edhe Dioskuri tjetër Fan Noli. Në kohën e sotme ata mungojnë dhe njëkohësisht janë dhe do të jenë. Sepse ata janë mjeshtra të komunikimit dhe e kthjellojnë, e përsosin, e përjetësojnë kuptimshmërinë. Kumti i tyre është i qartë: letërsia shqipe është dhe duhet të jetë letërsi botërore. Provincionalizmi letrar është fatalitet dhe vdekje. Është vonesë dhe paaftësi.


- Faleminderit!


Durrës 14-15 mars 2013

Fjala e Lire - Free Speech

No comments: