Sunday, 22 December 2013

TË NXJERRËSH GJAK NGA MURI


Perkth.nga origjinali Iskra Thoma (C) 2008
(Ky tregim eshte marre nga permbledhja me tregime "Trendafili i dimrit" botuar ne Tirane, 2008)

I

Ja si ka qënë jeta ime: dritë, errësirë, pastaj prapë dritë. E tani rrini të dëgjoni.
Kështu e filloi rrëfimin Xhan Maria, protagonisti i kësaj historie.
Tani për tani nuk do t’ju them se si, as ku mund të takohet për të mos i hequr tregimit atë pjesë të kureshtjes, që ia vlen të shpresoj, se mund t’ia arrij ta bëj të lindë. E këtu ia vlen nuk është aspak sa për të thënë, sepse me të vërtetë, zotërinj lexues, asgjë nuk më vlen më shumë se kureshtja juaj.
Do të mundohem të përsëris sa më ka thënë Xhan Maria, duke ndryshuar sa më pak të jetë e mundur. – Do të ishte mirë të mos i ndryshoni në fakt -. Do të më bënit vërrejtjen, edhe, duke mos njohur Xhan Marian, do të kishit të drejtë ta bënit.
Nejse, ky njeri i mirë kishte një të folur shumë figurative; ata që nuk e njihnin mirë siç e njihja unë do të arrinin deri aty sa të thoshin që fliste kodra pas bregut; e po t’i vija fjalët e tij, ashtu bruto, të zezën mbi të bardhë nuk e di ç’figurë do të bënte.
Do të përsëris besnikërisht faktet, situatat; dhe fjalët sa të më jetë e mundur.
Dhe tashmë them edhe unë si Xhan Maria; rrini të dëgjoni:
Ai i kapte gjërat që larg. Filloi të tregonte që nga rinia e tij e hershme. Periudhën e parë të dritës. Po e kaloi fluturimthi; më bëri pothuaj një skicim.
Banonte në Breshia me nënën dhe babanë, në dy dhoma të pastra me mobiljet më të domosdoshme. Babai ishte murator; nëna në mëngjes shkonte shërbente në dy familje. Xhan Maria ishte ndihmës i të atit dhe ndërkohë mësonte zanatin prej tij. Ishin të gjithë me shëndet të mirë; dhe çdo mëngjes dilnin me forca të reja e të gëzuar për të filluar ditën e tyre të punës.
Xhan Maria e pёrgatiste me shumë kujdes gëlqeren, afronte tullat dhe rërën, veglat dhe materialet e punës, vëzhgonte me vëmendje ato që bënin muratorët.
Pikësynimi i tij ishte të bëhej zanatçi i mirë si i ati, të cilin e kërkonin gjithmonë të punonte edhe në qytetet përreth, madje edhe në Milano.
Ishte ambicje mjaft modeste. Po ai e kishte me gjithë shpirt dhe vinte gjithçka për ta realizuar atë pikësynim, ashtu si një tjetër në shpresën për t’u bërë ministër.
- Kovat ngriheshin madhërisht drejt qiellit,- më thoshte,- e pulexhet gufonin nga gëzimi dhe unë e kuptoja ç’donin të thoshin: Xhan Maria do të ngjitet lart ashtu si kovat. Do ta çojmë lart e më lart, deri sa të bëhet krye-mjeshtër.
Atyre, zotërinj lexues, madje edhe mua do të më dukej që me këto fjalë, ngjitja përfundonte në një kollotumbë. Por ngjitjet janë gjithmonë relative prej pikës së nisjes. Për një ndihmës murator, krye-mjeshtër është shkalla e fundit e karrierës, në fund të fundit maja.
Nëna e Xhan Marias ishte një grua që njihte vetëm punë shtëpi. Bëhej copë për të fituar diçka; nuk ishte kurrë e lodhur – nuk i trëmbej kurrë punës e nuk refuzonte asgjë, dhe shpesh herë, përveç rrogave nga padronët e saj, çonte në shtëpi ndonjë lekë më shumë.
E i shoqi e admironte, dhe kishte besim tek ajo e paret që ai fitonte ia dorëzonte të gjitha; dhe ishte ajo që i ndante:
- Këto për ty, meqë nesër është festë, të shkosh të pish një gotë; të takon. Këto për ushqimin e javës. Këto për këpucët e Xhan Marias, ose për xhupin tënd ose për fundin tim, sipas nevojave dhe këto t’i vëmë mënjanë për qiranë.
Kështu Xhan Maria u rrit në ato dy dhoma, ku nuk do të njihte kurrë dy hidhërimet më të mëdha të njerëzve të varfër: sherrin në familje dhe varfërinë.
Duheshin shumë, jetonin në paqe, punonin, e nuk u mungonin gjërat e nevojshme. Këtë ai e quante dritë; dhe, po ta mendojmë, kishte të drejtë.


II

- Një ditë, kur punoja në Milano, ndjeva diell në zemër -. Thoshte Xhan Maria duke rrezatuar i gjithi. Pastaj e kthente në prozë për t’iu përshtatur inteligjencës time modeste:
- U dashurova me një vajzë të bukur bjonde. O zot, ç’mrekulli e ç’nxehtësi kisha atëhere këtu, nën xhubotën time! Vëre dorën në gëlqere e do të ndjesh që të djeg. Zemra ime digjte ashtu.
- U martuam si kristianë të mirë. Nëna ime e kishte të shenjtë Krishtlindjen. I bënte gjithmonë ritet, novena . Në ato ditë kishte shumë punë sepse zotërinjtë ku ajo punonte prisnin e përcillnin të huaj, e jepnin dreka. Po ritet e Krishtlindjes që ajo donte t’i bënte, kërkonin kohën e domosdoshme, si mbetej tjetër veç të thoshte: “Të ishte dita një çikë më e gjatë”. E kur dita kishte mbaruar, gjente një orë më shumë për shërbimet fetare.
- Pra, nëna donte të martoheshim për Krishtlindje. Eh, ç’festë do të bëhej atë vit!
Nusja e Xhan Marias ishte njëzet e dy vjeç e kishte shërbyer në një familje aristokratësh në Milano që dymbëdhjetë vjeçe. Dhe gjatë gjithë atyre viteve kishte bërë kursime e paret që fitonte nuk i mbante në sënduk. E, sa e zgjuar e praktike ishte ajo vajzë, i fuste në arkën e kursimit, ku, më thoshte Xhan Maria:
- Lekët shtoheshin, e shtoheshin e solli një pajë madhështore. Një krevat princash e gjithë çarçafët, peshqirët, ndërresat, kuvertat e çfarë ishte e nevojshme, si për mbretër. Kurse nëna ime bëri kuzhinën si për perandorë. Ato ishin kohë! Ç’mrekulli!
- E po një vit më vonë, prapë në Krishtlindje, na erdhi një çupkë ngjyrë trëndafili si ëngjëll, më dukej sikur ishte shkëputur nga kuadrot e Kishës së Madhe e rrinte në krevat, në krah të nuses sime! Eh, ç’kalama, ç’bukuri !
Dhe niste të kërcente për atë gëzim retrospektiv, dhe e quante atë çupë, duke bërë një konfuzion titujsh e kohësh: Viçeregina, Arkidukesha e Austrisë, Princesha Margarita; të treja figura të mëdha grash që kanë lënë gjurmë në mendjen e popullit lombard.
Lindja e asaj çupe ishte për të kulmi i dritës, një zjarr lumturie i paparë.



III

Xhan Maria duke vazhduar më tej tregoi një idil dashurie, qetësie e pune, të ngjashme me atë të prindërve të tij, të cilën unë nuk po e përsëris. Pas kësaj vazhdoi:
- Ndërkohë babai dhe nëna u plakën, njëherë sëmurej njëri e pas një copë here tjetri e nuk mund të punonin; por ata s’duronin dot të rrinin në këtë botë pa punë. Atëhere kur e panë se s’mund të shtyhej më kështu, zunë krevatin në fillim babai e pastaj nëna, mbyllën sytë për të shkuar në botën e përtejme.

Në qetësinë e natës do të më vinin shumë herë e do të më thoshin që ishin të kënaqur, që në atë botë jetohet mirë; por numrat e llotarisë nuk do të m’i sillnin.
Po s’ishte e thёnё pёr tё shkretin Xhan Maria! Drita kishte mbaruar, kishte hyrë në periudhën e errësirës. Sëmundjet e të dy pleqëve si dhe vdekja e të dyve, që duket se ndodhi në hapsirën e pak muajve, kishin thithur ato pak kursime të të dy familjeve. Pa u bënë ceremonitë e vdekjeve, varret e kryqet në varreza, meshat që nëna i kishte lënë amanet. U desh të shiteshin mobiljet e të ndjerëve për të arritur shpenzimet, madje u harxhua edhe ndonjë kursim nga të sapomartuarit.
Xhan Maria ishte bërë një punëtor i mirë, po në shkallën që ëndërronte, në atë të kryemjeshtrit nuk mundi të ngjitej. Vitet nuk ishin aq të begatë si njëherë e një kohë. Punonin ai, gruaja edhe e bija dhe të gjithë bashkë nxirrnin sa për të jetuar pa iu munguar të nevojshmet, po nuk ia dilnin të vinin ndonjë lekë mënjanë.
Gruaja e tij, që kishte bërë goxha kursime kur shërbente në qytet qëkur ishte çupulinë, ishte parashikuese, shqetësohej nga kjo gjendje dhe thoshte:
- Ah! Xhan Maria; është e dhimbёshme të mendosh që punojmë të gjithë, duke mos pasur vese, nuk ia dalim të heqim mënjanë një dyshkë, për të martuar vajzën tonë dhe për ditët e pleqërisë.
Po ajo, e shkretë grua, nuk e arriti pleqërinë. Kur vajza mbushi njëzet vjeç e Xhan Maria dyzetë e gjashtë, e zuri tifoja e vdiq. I shoqi pak nga mundimet që hoqi për t’i shërbyer e kuruar gruan, pak nga mërzitja e humbjes së saj, ra i sëmurë.
Gruan e kishte mbajtur në shtëpi deri në minutën e fundit; po ai vetë shkoi në spital.
Ndërkaq e bija, yll e bukur, njëzet vjeçe, mbeti vetëm.
- Kur dola nga spitali – thoshte Xhan Maria, - i rashë në të që djali i kasapit, që rrinte përballë i vinte rrotull.
- Mua më tmerronte zanati i kasapit; po si i bëhej? Prit një muaj e prit një tjetër, djaloshi i rrinte gjithmonë rrotull, vajza në vend të hiqte dorë dashurohej gjithnjë e më shumë.
- Kaloi një vit nga vdekja e gruas sime të shkretë, u detyrova t’i lija të martoheshin.
Këto gjëra i thoshte thjesht, pa figura të veçanta – vrazhdësia e këtyre halleve të para, ku nuk qe as edhe poezia e dhimbjes e mishëruar në solemnitetin e vdekjes, paralizonte fantazinë e tij. Po nuk mund të qëndronte gjatë në këtë të folur linear, e riniste përsëri:
- Rencua nuk ishte djalë i keq; punonte shumë e me qejf. Por kur ishte e diel, bënte pakt me djallin: “Më jep verë e unë të jap trutë e mi”.
- E imagjinohet si vinte në shtëpi kur i mungonte truri! I ulërinte të shoqes, më thërriste mua, donte paraçka. E ajo, e shkreta, që ishte me zemër të butë, i jepte e për shtëpi nuk mbetej kurrë asgjë.
- Nuk kishte të paguante qiranë, kokërr leku. Nuk kishte për t’u veshur, kokërr leku.
- Jetonim të gjithë bashkë; unë isha atje, më dhimbte zemra që shikoja vajzën time të vetme të qante e të vuante, kruaja xhepat e ia jepja ç’kisha; ja kështu. Sa fitoja të gjitha ishin të tyret që të mos dëgjoja sherre e qerrja të shtyhej. Nuk më mbetej as edhe një dyshkë.
- E gjithë ditët e tjera na bëhej djalë i mirë Rencua. Pak i lëshuar, pak mburravec, po jo fare i keq. Ah sikur të ishte e mundur të bëhej një kalendar pa festa!
- Po në këtë mënyrë më nxiu jetën, s’më qeshte buza. Aq më shumë që shikoja vajzën që tretej nga mërzia. Ishte tridhjetë e dy vjeç e tregonte për dyzet e dy vjeç. Këto vite të gjatë, vite të gjatë martese, sikur secili të ishte një gisht, i kishin brazduar një rrudhë nё fytyrë. Dhe flokët kishin thёnё: “Përse duhet të jemi të verdhë, nëse ky burrë nuk i pëlqen më?” e ishin bërë të bardhë. E ëma e saj nuk kishte qënë kurrë kaq plakë; madje edhe gjyshja e saj.
- Një ditë ajo tha: “Kështu nuk mund të jetohet.” E shkoi edhe ajo në botën e përtejme me të tjerët.
- Po para se të shkonte thirri të shoqin e i tha: “Dëgjo Renco, në qoftë se do, që unë bashkë me nënën të pushoj në paqe, më premto që do të vazhdosh të rrish me babanë tim e do ta dëgjosh, e nuk do ta braktisësh, madje edhe kur të marrësh një grua tjetër”.
- E këtë ia thoshte duke qarë me zë; edhe pse ishte duke ikur në atë botë, i vinte keq që ky farë burri, që ishte i saj, të merrte një grua tjetër.
- Ah! Kur ajo nuk qe më, çfarë errësire ra në shtëpi, ç’akullsirë! Kishte marrë me vete atë të fundit ngrohtësi, rrezen e fundit të dritës; sepse çdo shpirt ka një flakëz, dhe duke u shuar pak nga pak shuhet edhe drita. Shpirti im, i plakur, lëshonte pak ndriçim, ndërsa ai i Rencos, ai ia kishte shitur djallit.


IV

Rencua kishte një shok që punonte kasap në Milano; ai kishte ardhur për të parë familjen në Breshia pak pasi kishte mbetur i ve Rencua, e i kishte thënë:
- Tani që je vetëm, hajde dhe ti në Milano. Kam një vend të mirë pune për ty.
Rencua ishte pikërisht njeriu që dinte t’i vlerësonte të mirat e një qyteti të madh. Mejhane më të bukura, shoqëri të gjerë, lloj-llojshe, teatro, salla ballosh me maska e pastaj rrogat në qytetet e mëdha janë më të larta.
- Oh! Të jetë për mua, – thotë – jam gati që tani, po nuk e di nëse do të vijë vjehrri im.
- Ç’nevojë ke për vjehrrin? Hajde vetëm.
- Eh, atëhere nuk më intereson, sepse unë, e di si jam; i kam duart e shpuara. Kurse ai punon si një i ri, fiton e nuk prish asgjë. Qiranë e paguan ai, dhe, në qoftëse unë nuk çoj lekë në shtëpi ia kalojmë me të tijat; është një thesar.
Xhan Maria nuk pati asnjë vështirësi të linte fshatin. Ndihej keq pas vdekjes të të gjithë të vetëve.
Kështu u zhvendosën që të dy në Milano, ku Rencua zuri punë në një dyqan mishi jashtë Porta Ticinese ; e Xhan Maria u sistemua pranë një kryemjeshtri, për të cilin kishte punuar edhe herë të tjera dhe që e vlerësonte aftësinë e tij.
Jetonin bashkë, po ishin jashtë gjithë ditën, secili për hesap të vet, e shiheshin vetëm në mbrëmje pas pune. Kasapi e mbaronte punën më shpejt e kthehej në shtëpi i pari e përgatiste makaronat për të dy. Ndërsa të dielën Rencua thuajse tërë natën e kalonte nëpër festa e Xhan Maria hante vetëm. Për të, që ishte mësuar të rrinte në familje, ato ishin ditë të shëmtuara.
Edhe kur ishin bashkë nuk flisnin shumë, sepse plaku s’rrinte dot pa përmëndur – të shkretën çupën e tij shpirtmirë. E tjetri që s’donte më të trishtohej, murmuriste:
- Në një pikë i bie fyellit! Nuk di të thuash tjetër. Më vjen keq edhe mua që ajo grua e shkretë shkoi; e desha shumë; po pastaj nuk mund të shkohet gjithë jeta duke qarë të vdekurit.
Dhe babai i gjorë s’bënte zë. Këto fjalë i therrnin në zemër.
Një natë kur u kthye në shtëpi pa mbi tavolinë, veç dy tasave me makarona, një copë të madhe mish viçi të zier. E dinte që Rencua ishte trokë, s’kishte asnjë dyshkë, një mendim i keq i erdhi në mendje:
- Oh, Renco ç’është kjo? - i thotë duke qeshur me zor, sepse ishte i ndrojtur e i dukej e vështirë të bënte vërrejtje. – Nuk do të doja që...
- Çfarë? Nuk dëgjova, - përgjigjet Rencua duke bërë sikur nuk kuptonte.
- Nuk... nuk do desha që për të ngrënë mish, ndoshta kjo copë mishi të të lidhte duart.
- Ç’thua! Je i marrë! – E Rencua, duke ngritur supet, shtyn pjatën drejt plakut e i thotë duke u zgërdhirë:
- Haje, meqë është, mos kërko gjilpërën në kashtë.
- Gjëra të vjedhura unë nuk ha, - insistoi Xhan Maria.
- Në qoftë se të them se nuk është e vjedhur. Kam qënë ndonjëherë hajdut?
- Atëhere si e ke paguar këtë mish viçi?
- Unë nuk kam nevojë as të vjedh, as të paguaj për të marrë mall në dyqan.
- Të vjedhësh apo të marrësh nuk është e njëjta gjë?
- Po kur e zonja është e kënaqur, jo – thirri duke qeshur Rencua. - Jepi, haje dhe rri i qetë se mishi nuk do të mungojë kurrë. E more vesh tani, që ajo që është në dyqan është imja? Për ty është e nevojshme t’i kthejmë gjërat në lekë? Se ty lekët të hyjnë në sy.
Xhan Maria duke më treguar këtë bisedë ishte nevrikosur aq shumë, pastaj duke ulur zërin në tone misterioze, më thotë:
- Në atë moment dëgjova të qarën e të vdekurës poshtë, thellë nën tokë; që thërriste: “Ja, një tjetër grua po vjen në vendin tim”. E atëhere ajo copë mishi zuri të nxirrte gjak mbi tavolinë: ishte zemra e vajzës së shkretë.
Përdorte imazhe të tmerrshme ky burrë i vjetër. M’u rrëqeth tërë trupi. U mundova ta qetësoja, e ta kandisja të vazhdonte me një të folur më pak të frikshme.


V

Kasapja na ishte një e ve dyzet e pesë vjeçe. Ishte dymbëdhjetë vjet më e madhe se ai, po lekë kishte më shumë se ai. Jo shumë, po shtyje, si i thonё fjalёs. Dyqani ishte i saj e i shkonte goxha mirë.
Rencos, që donte të hante e të pinte mirë, e të kishte në xhep ndonjë lekë, e që kur erdhi në Milano e kishte humbur fare shijen e punës, - i kishte pëlqyer ideja të bëhej pronar i dyqanit, të zinte vendin e saj e të bëhej i barabartë me dyqanxhinjtë e lagjes, të kalonte pasditen me përparësen rreth mezit, duke folur për ngjarjet e “shekullit”, ndërsa djemtë kamarierë do të punonin për të.
Ishte një perspektivë që ia vlente të mbyllje një sy pёr moshёn e nuses, s’ia vlente ta shikoje nga dhёmbёt kalin.
Pengesa ishte Xhan Maria. Ky i treti ishte i padurueshëm për kasapen. Po Rencua, që i kishte bërë atë të mallkuar premtim gruas kur po jepte shpirt, nuk kishte guxim t’ia shkelte.
Në fund të fundit Xhan Maria ishte pengesë vetëm me praninë, se sa për anën ekonomike ai fitonte goxha, shumë më shumë se për nevojat e tij; e Rencua mund të garantonte që ai s’i çmonte lekët, bile ai nuk mendonte as për të ardhmen, sa të kishte të gjitha i jepte në shtëpi.
Të gjitha këto qenë diskutuar mirë, llogaritur e rrahur midis të dyve para se të martoheshin. Tereza e dashuruar pas Rencos, kur u sigurua që edhe nga xhepi i saj nuk do të vinte asgjë, mori rolin që të bëhej gruaja zemërgjerë, e të pranonte bashkë me burrin edhe plakun.
- Çfarë të bëja? – shkonte e iu thoshte fqinjeve, për të marrë lëvdata prej tyre. – Kështu jam unë; e kam zemrën të dobët; nuk mund ta lija të vdiste për bukën e gojës atë plak të shkretë. Durim; ku hanë dy mund të hanë edhe tre.
E fqinjet çuditeshin, duke e admiruar i thoshin se do t’i kompesohej: “Kush bën mirë gjen mirë”.
Dhe në fakt, pas disa muajsh martese e bashkëjetese me Xhan Marian, duke bërë bilancin e përfitimeve dhe humbjeve, Terezës i dilte se përfitimet ishin shumë më të mëdha se humbjet, pa llogaritur anën morale, namin; tashmë atë e mbanin për një grua mëshirëmadhe. Po, Xhan Maria kishte arritur pesëdhjetë e gjashtë vjeç e nuk ishte i fortë si një herë e një kohë.
Në pranverë, pas disa javësh që kishte punuar jashtë nën shiun e prillit, për restaurimin e portikut të një oborri në fushë të hapur, filloi të ndiente dhembje në gjymtyrë dhe një dobësi të përgjithshme.
- Duhet të kem temperaturë, - thotë në mbrëmje duke hyrë, - më dhembin gjithë kyçet.
- Çfarë! – i thotë Tereza. - T’i jepnim rëndësi gjithë dhembjeve! Ha e nesër në mëngjes do të jesh qiqër.
Po të nesërmen Xhan Maria nuk mund të ngrihej më këmbë. Rencua qëndroi në dyqan derisa kaloi mjeku i zonës, të cilin ia çoi të sëmurit.
- Është artrit, - thotë mjeku – e do ta ketë për një farë kohe.
Nga ky lajm, kasapja u llahtaris seriozisht.
- Shpresoj shumë – i thotë të shoqit – që e bija mos të të ketë bërë t’i premtosh që do ta mbash në shtëpi edhe kur të sëmuret . – As që mund të mendohet që unë të lë dyqanin tim për t’i shërbyer atij.
- Në të vërtetë nuk u fol për rastet e sëmundjeve; për këtë gjendje nuk kam premtuar asgjë. – përgjigjet Rencua. E pa të arsyeshme që i vjehrri të shtrohej në spital.
Edhe Xhan Maria nuk ishte kundër. Kishte qenë njëherë dhe me sa i kujtohej kishte kaluar mirë. Nga ana tjetër e kuptonte që Tereza nuk mund të linte pas dore dyqanin e të merrej me një të sëmurë. Ishte njeri që kuptonte, i mençur e dinjitoz; deri atë ditë gjithmonë kishte jetuar me punën e tij e nuk kishte qënë barrë për askënd, dëshëronte të mos i binte njeriu në qafë, madje edhe gjatë sëmundjes.
Kështu Xhan Maria shkoi në spital e qëndroi deri në fund të qershorit; pothuaj dy muaj. Kur doli ishte shëruar nga artridi; po i kishte mbetur dobësi reumatizmale dhe një dridhje e përgjithshme e gjymtyrëve.
Po ai nuk m’i tregoi gjërat kështu thjesht siç po jua them unë; kishte mënyrën e tij të mrekullueshme.
- Unë e kisha kuptuar – thoshte, - kur punoja nën portikun e hapur, shiu binte me gjyma gjithë ditën, era frynte e unë punoja, punoja pa pushim: e kisha kuptuar që pemëve u vinte keq që unë desha të tregohesha i fortë si ato. Gjethet fëshfërinin fort të inatosura të gjitha: shshii, shshii, shshii...donin të thoshin: “Ah, ti nuk do ta pranosh që gjaku të ka ngrirë dhe në kocka ke akullin, që në pulse të është ngritur temperatura? Ti do të sfidosh kohën si gjethet? E mirë, për gjithë jetën do të dridhesh si një gjethe.” Dhe vërtet që atëhere e deri sot s’pushoj së dridhuri.
Kur plaku ishte në spital Rencua kishte shkuar ta shihte ndonjëherë, e shoqja asnjëherë.
Si ajo edhe plaku nuk ishin parë asnjëherë me sy të mirë, e aq më shumë qëkur kishin jetuar bashkë ishte shtuar antipatia.
Për gjithçka e gjithmonë ai mbante në gojë vajzën e tij, kur binte fjala për shembull: - Që ajo e mbante shtëpinë si një pasqyrë, kur fliste kishte ëmbëlsi të madhe, me burrin nuk zihej kurrë; gëlltiste gjithëçka me një durim ëngjëllor.
Xhan Maria nuk është se e bënte me ligësi, por i dilte pa dashur krahasimi me Terezën, lëvdonte të gjitha ato cilësi që ajo nuk i kishte; duke u dhënë pas dyqanit, e linte pas dore shtëpinë; sillej shumë ashpër; pastaj mosha e saj, e ve për një farë kohe, e mësuar të ishte e vetmja padrone në shtëpi, duke mos qenë as shumë e mençur e as e arsyeshme, nuk dinte t’i përshtatej vullnetit të të shoqit.
Të thëna këto lavdërime për gruan e parë para burrit e bënte Terezën të irritohej e ta merrte edhe më zët.
Një herë, kur po e shante Rencon për jetën e tij të shthurrur, e po ankohej përse ai nuk iu vinte veshin fjalëve të saj, plaku, duke menduar se mund t’i ulte gjakrat, ndërhyri duke thënë:
- Duhet durim, zonjë e mirë. Me të zëna nuk do të arrini asgjë. Mendo, kur ai nuk ia vinte veshin as edhe fjalëve të së shkretës çupës sime, që ishte shpirt-njeriu, e re dhe e bukur, e që e kishte marrë edhe me dashuri!
Gjë më fyese për kasapen nuk mund të kishte, edhe sikur ta kishte menduar e bërë kastile. Qenë tre thika të ngulura në zemër. Ishte njësoj sikur t’i thoshe:
- Ti je plakë, e shëmtuar, e Rencua nuk ka qënë kurrë i dashuruar me ty -. Dhe këto të thëna në sy të burrit.
Ishte mungesë takti që pak gra dinë ta falin. Tereza nuk mundi kurrë ta gëlltiste poshtë.
Kur mjeku njoftoi se Xhan Maria duhej të dilte nga spitali, qe sigurisht Rencua, që shkoi ta merrte e ta çonte në shtëpi.
Në rrugë, përbri portës së madhe që të çonte në oborr kishin dyqanin, ndërsa shtëpia ishte në fund të të njëjtit oborr.
Në katin e parë përveç kuzhinës, kishin një dhomë të veshur me letër muri me lule të mëdha të verdha, që Tereza e quante sallë, ku rrinin gjatë ditës. Aty shtroheshin dreka, kaloheshin mbrëmjet dhe ditët e festave, aty Rencua bënte tregëtinë e kafshëve të trasha e pinte ndonjë gotë pasi kishte mbyllur ndonjë kontratë; e Tereza, kur dyqani ishte mbyllur merrej me ndonjë punë ose hekuroste ndërresat.
Mobiljet e kësaj salle ishin: një tavolinë e madhe katrore, gjashtë karrige e një kanape kashte; në kafazin e dritares një tavolinë pune dhe një poltronçinë, ku kalonte jetën një qen i zi i mbledhur si kulaç, i cili ishte gëzimi i Terezës, e që lehte në kupë të qiellit kur duhej t’i linte asaj poltronën. Por Tereza ia kompesonte këto shqetësime të vogla, duke e mbajtur në prehër e duke i dhënë të hante me kafshita gjëra të mira.
Edhe ky qen i jepte shkas plakut të thoshte e të stërthoshte, që vajza e tij e gjorë shpirtmirë, që ishte aq e pastër, nuk mund t’ia lejonte vetes të bënte që kafshët të vuanin, të mbaheshin të mbyllura brenda në shtëpi, e prandaj i thoshte:
- Në se ke një copë bukë më shumë, më mirë t’ia japësh një njeriu të varfër se një kafshe.
Rencua, që e kishte zët Similoron, e mbështeste këtë mendim, Tereza tërbohej më shumë kundër plakut.
Kur po ktheheshin nga spitali, ndërsa Xhan Maria po afrohej për të kaluar oborrin e të hynte në shtëpi, Rencua i thotë:
- Nuk do kalosh nga dyqani për të përshëndetur Terezën? Do të dukej keq të hysh në shtëpinë e saj pa u përshëndetur më parë.
Plaku duke u lëkundur u shfaq në hyrje të dyqanit, e qe ai i pari që e përshëndeti kasapen, e cila po i shërbente një klienti e nuk e kishte vënë re.
- Tungjatjeta, Tereza, - i thotë. – Ja ku jam përsëri.
Tereza ngriti kokën, pa plakun të mbaruar, duke u dredhur e klithi:
- Oh zot i madh! Tani u rregulluam mirë! – Pastaj duke iu drejtuar të shoqit i thirri:
- Pse nuk e le në spital tek të sëmurët kronikë. Nuk e sheh, as mund të punojë më.
- Fola për këtë, - përgjigjet Rencua disi i prekur në sedër nga kjo bezdi që ndezi tek e shoqja. - Më thanë se është e panevojshme të ndiqet nga mjeku. Nuk ka një sëmundje të tillë që mund ta mbajnë shtruar.
E, për të mbyllur sherrin, Rencua doli në rrugë.
Tereza s’la gjë pa thënë, vazhdonte të broçkolliste: se ajo nuk ishte në gjendje të mbante një gojë më shumë, se kishte mjaft burrin e saj, i cili nuk kishte sjellë asnjë majë gjilpëre në shtëpi, e hiqej zotni me lekët e saj, e pinte sa për katër...
Shkoi të ulej në banak, mori një bllok të fëlliqur, e zuri të bëjë llogari, duke u hequr se ishte shumë e zënë me punë, e nuk i binte më në mendje se ishte aty Xhan Maria.
I shkreti njeri, mbeti aty krejt i poshtëruar, duke mos guxuar  të fliste, duke mos guxuar të hynte në shtëpi, ku e zonja e priti në këtë mënyrë; duke mos guxuar as të ikte që andej, sepse nuk kishte asgjë.
Deshi zoti e hyri një klient, e Tereza duke u ngritur për t’i shërbyer, bëri sikur atëhere e pa Xhan Marian e iu hakërrye:
- Çfarë bën akoma aty, m’u bëre havale në dyqan? Nuk e shikon që këtu kemi punë? Unë, nëse dua të ha, duhet të punoj. Shko andej e mendo të bësh ndonjë gjë edhe ti.
Klienti që ishte një i njohur i kasapes, ndërhyn e i thotë:
- Çfarë do të bëjë, zonja Tereza, ky plak? Dridhet si paralitik.
- Eh! Mjafton të kesh dëshirë, - ndërhyn gruaja, - arrin të nxjerrësh gjak nga muri.
Xhan Maria përshkoi oborrin me zemër të thyer dhe hyri në sallë, ku Similoro iu hodh duke kërcëllyer dhëmbët sikur donte ta përlante.
Ishte mezi i ditës; ora e ngrënies së mëngjesit kishte kaluar, ajo e ngrënies së drekës ishte akoma larg. Xhan Maria kishte ngrënë pak në mëngjes herët e tani po i binte të fikët nga uria. Po, i ndrojtur e i mbyllur siç ishte, nuk kishte guxuar kurrë të merrte një copë bukë në këtë shtëpi që nuk ishte e tija.
Për dhë, në anë të poltronës, ishte një pjatë me makarona e me copa mishi. Ishte mëngjesi i Similoros; i cili meqënëse kishte ngrënë një pjesë me të zonjën; kur u kthye duke kaluar, e lëpiu përtueshëm nja dy herë pjatën, pastaj e shtyu me përçmim e u ringjit mbi poltronë, u rrutullua disa herë, pastaj u mblodh rrumbullak si një kulaç, mbylli sytë i përqëndruar për të tretur ushqimin.
E, i shkreti burrë i sëmurë, lakmoi ushqimin e qenit.


VI

Xhan Maria i ulur në anë të tavolinës, mbante kapelën në duar e po mendonte tepër i shqetësuar se si do t’i vente halli.
Gjithnjë e më shumë dendësohej errësira në jetën e tij. Kishte arritur në atë pikë sa të thoshin që ta shtronin në spitalin e kronikëve.
Dhe nuk ishte një mendim i çuditshëm i shpirtngushtësisë së Terezës. Ishte fakt. Edhe Rencua e kishte atë mendim, e madje, kishte folur me përgjegjësit e spitalit.
Ndihej i mbërthyer nga një ligështim i madh, i dukej se do t’i duhej t’i kalonte ditët aty, i gozhduar në atë karrige, i dukej se kishte humbur aftësinë e të lëvizurit.
Kishte punuar disa herë në shtëpinë e një zotnie të vjetër, të paralizuar, të matufjepsur, ata që i shërbenin duhet ta ushqenin, vishnin e xhvishnin, ta lëviznin nga një vend në tjetrin; e tmerronte ideja se mos ishte katandisur si ai zotnia.
Pas pak provoi të ngrihej, të spostonte një karrige, të merrte pak hi nga oxhaku me zjarr të shuar e ta hidhte me dorën e shtrirë kundrejt murit, sikur të ishte gëlqere; pastaj zuri të vrapojë nëpër dhomë; e shikonte që edhe pse ngadalë e duke u dridhur, ia kishte dalë t’i bënte të gjitha. Atëhere iu kthye shpresa, rrudhi supet e qeshi:
- E çfarë! Ishin të gjithë të çmendur.Në spitalin e kronikëve ai, më i miri punëtor, që nuk kishte frikë nga asnjë rival tjetër në zanatin e tij, që fitonte deri katër lira  në ditë! Dridhej, po; por nuk ishte arsye për të mos punuar më. Tereza me të drejtë thoshte se kush do të fitojë arrin të nxjerrë gjak nga muri. Dhe ai kishte dëshirë; oh sa dëshirë kishte! Do ta tregonte ai sa kronik ishte. Hante mirë, treste mirë, kishte uri ... As mund të mendohet që një burrë që ka uri të mos mundë të fitojë bukën e tij!
Dhe, me besim të plotë, me kujdes që mos e shihte Tereza, doli nga porta, ecte sa më shpejt të ishte e mundur, drejt shtëpisë së krye-mjeshtrit, i cili e kishte punësuar që sa vuri këmbë në Milano. Nuk ishte shumë larg; pak pas kollonave të San Lorencos; e midis orës dymbëdhjetë e gjysmë e deri në dy ishte ora e pushimit, ishte e sigurtë që do ta gjente. Do të ishte e vetmja ditë që do të hante në kurriz të Terezës; e kështu mund t’i thoshte:
- Nuk është lëmoshë, është hua, një paradhënie që më bëni. Nesër që në mëngjes filloj punën, të shtunën i paguaj të gjitha.
Kur hyri tek kryemjeshtri, duke mbajtur kapelën në duar që i dridheshin; ishte me të vërtetë e dhimbëshme të shihje atë fytyrë të mbaruar e plot rrudha, nën pak flokë gri që i valëviteshin mbi kokën që i dridhej, ata dy sy që i shkëlqenin nga një zjarr rinor dhe i ndershëm.
Oh, botë e padrejtë! Pse duhej shuar ai zjarr!?
Kryemjeshtri i thotë:
- I shkreti njeri, çfarë të bëj unë me ty?
Nuk ishte nevoja që Xhan Maria të pyeste tjetër gjë. Ishte thënë gjithçka. Ishte rrëzuar edhe ajo perspektivë e shpresës së fundit që i kishte lindur, e iu kthye përsëri në mëndje e ardhmja demoralizuese që e kishte llahtarisur në sallën e kasapes.
Përfytyron ditët e gjata të papunësisë së turpshme, lëmoshën e detyruar, përplasjen brutale në fytyrë e të pranonte fyerjen, poshtërimin e të qenit barrë në shtëpinë e tjetrit.
Dhe këto imazhe mizore nuk lejonin më asnjë iluzion për të kundërtën. Ai kishte hedhur në lojë monedhën e fundit, shansin e fundit, punën. E këto fjalë të kryemjeshtrit e kishin dërrmuar. Pas gjithë dashurive edhe puna e kishte braktisur.
As nga Kongregazioni i Carità-sit, as nga Shoqata e Punëtorëve nuk mund të shpresonte ndihma të qëndrueshme, sepse kishte pak kohë në Milano. Do të mbetej i abandonuar në mëshirën e Terezës.
Ai u lëshua në një karrige, mbuloi fytyrën me duar e ia plasi të qarit me dënesë, ndërsa krye-mjeshtri mundohej ta qetësonte me frazat e zakonshme.
- Çohu, mos u mërzit. Në këtë botë çdo njeri rron vetëm një herë. Ti e ke bërë detyrën tënde, ke punuar për të mbajtur të tjerët; tani iu takon të rinjëve të punojnë për ty...
Të rinjtë, kush? Cilët? Cilët të rinj ishin lidhur me të? Ai nuk kishte fëmijë.
Ndërsa më tregonte këtë episod të trishtueshëm Xhan Maria dridhej akoma më shumë.
- Në atë çast, - thoshte, - ndjeva që zemra ime u copëtua, u shkri, u kthye në lëng të hidhur, në vrerr. Ishte zemra e lëngëzuar që m’u ngjit në fyt, që më helmoi gjakun.
Kur mendoj, zotërinj lexues, lotët që dalin nga nervat në sallonet elegante, ndërsa kuzhinieri përgatit darkën, apo kur pronari i tokës mbledh rentën, - e pastaj mendoj lotët e këtij plaku pa shtëpi, pa fëmijë dhe tani arrihej deri në atë pikë sa t’i mohohej puna... ato ishin lotë!


VII

Sidoqoftë shpirti është shpirt, po trupi është material; dhe në kthim të nismës së tij fatkeqe, plaku i brengosur, i poshtëruar, i trembur për të ardhmen, kishte uri siç kanë rrallë zotërinjtë që shkojnë të gjejnë oreksin në vermuthin e Torinos, në Sodën Water angleze, në Fërnetin e Vëllezërve Branka.
Kasapët ishin në tavolinë, Tereza u ngrit të trazonte gjellën në pjatën e qenit, që t’i ftohej.
- Kot mundohesh, - i thoshte Rencua; - e di mirë që Similoros nuk i pëlqen kjo gjellë.
- E di, po është bërë me aq shumë lëng mishi e se e kollufit i bën mirë.
Xhan Maria hyri i ndrojtur e me turp. Nga një vështrim dalloi që tavolina ishte shtruar vetëm për dy vetë; përdori disa minuta për të mbyllur portën, që të zgjaste sa më shumë momentin e të kthyerit, pastaj pa parë nga tavolina e ngrënies shkoi të ulej përbri dritares.
Similoro ishte në prehër të zonjës, poltronçina ishte e lirë; po Xhan Maria nuk guxoi të përfitonte të ulej, shkoi të merrte një karrige nga kryeja tjetër e dhomës. Ndihej aq thellë i poshtëruar, sa që kërkonte të zinte sa më pak vend të qe e mundur, të përkulej, të zvogëlohej.
Kur Tereza, pa e ftuar të ulej në tavolinë, i dha një pjatë me makarona, ai i tha:
- Oh... doni të më jepni edhe mua? – e u përpoq të bënte një buzëqeshje të sforcuar që të bënte të qaje.
Po Tereza iu përgjigj me një çehre të besdisur:
- Na çudite! Lloqe! Gjasme nuk erdhe për këtë?
Xhan Maria i shtyu poshtë makaronat me një lëmsh në grykë, pastaj shkoi gjithë të dredhura të çonte pjatën në kuzhinë. Ishte një ndjenjë delikate instiktive që e bënte të kuptonte se duhej të evitonte tek të tjerët edhe këtë shqetësim të vogël, derisa nuk mund ta kompesonte. Dhe u kthye në vendin e tij, u ul me një pamje indifirente duke parë tavanin, dritaren, lulet e letrës së murit, gjithçka përveç tavolinës së bukës, sikur të thoshte:
- E di mirë që kjo lloj dreke gjithnjë kështu nuk do të jetë, unë nuk e dëshiroj, as nuk e mendoj.
Tereza çoi në tavolinë një pjatë me mish e patate. I hodhi në pjatë të shoqit, vetes, pastaj sipas zakonit, shtriu dorën për të marrë enën e Similoros e i hodhi edhe atij.
- Ej! – me një ton qortues, duke bërë me shenjë nga plaku që shikonte gjithmonë tavanin, i pëshpëriti i shoqi. – Mendon më shumë për qenin se për njeriun.
- Në qoftë se mendoj kështu, është puna ime, iu kthye e inatosur kasapja. – Të presësh nga ty, nuk je as për vete as për të tjerët.
Rencua kafshoi gjuhën e s’u ndie më. Po Tereza u pendua menjëherë nga kjo ashpërsi me të cilën iu drejtua të shoqit, sepse e dinte që kur ishte i zemëruar, kalonte gjithë ditët jashtë, bile edhe netët e ajo bëhej xheloze. Dhe për të bërë paqe pas një çikë i thotë:
- Nuk mund t’i shërbesh ti vjehrrit tënd? Duhet t’i bëj unë të gjitha?
Por, duke u kujtuar që Rencua do t’ia jepte të gjithë pjatën siç ishte, plakut, nxitoi të shtonte:
- Prit, se andej është ai çuni i vogël i dyqanit që lau pjatat, e duhet të mbetet edhe për atë.
Kështu Xhan Marias i takoi vetëm gjysma e asaj që kishte mbetur dhe e stolisur me ato llafe ç’njerëzore.
Ah, sa do të kishte dashur ta kthente, po të mos kishte patur aq shumë uri!
Po nevoja e kishte zënë për fyti; e ai nuk ishte hero, i mungonte finesa e lartë; ai ishte një murator i varfër. E pranoi, bile e pranoi duke u sforcuar të buzëqeshte e të falënderonte.
Në mbrëmje kur erdhi koha për të fjetur Xhan Maria nuk guxonte të shkonte në dhomën e tij në katin e sipërm. Me ç’të drejtë do të zinte një dhomë, tashmë ai nuk mund ta paguante atë?
- E...për të fjetur? – pyeti me gjysmë zëri. – Në qoftë se ka ndonjë vend, një vend çfarëdo... unë mund të fle kudo. Mos mendoni të më jepni atë dhomë që kisha.
- Po, nuk mund të të jap atë dhomë që kishe, - i përgjigjet Tereza. – Kur ishe në spital, m’u desh ta jepja me qira të mobiluar, për të nxjerë një pjesë të shpenzimeve. Bëra gati një krevat aty në anë; do të jesh mirë. Dhe duke dalë nga salla e ndjekur nga plaku, vazhdoi të fliste:
- Dhe nesër duhet të fillosh të vish rrotull, që të gjesh ndonjë punë për të fituar diçka.
- Eh! Nuk prita të vijë dita e nesërme, - i thotë Xhan Maria i prekur nga këto fjalë. – Isha sot tek krye-mjeshtri. Po në se nuk më do! Çfarë të bëjë unë në qoftë se nuk më do?
- Po krye-mjeshtra janë shumë. Në qoftë se nuk të do, kap një tjetër. Duhet të dish të përpiqesh në këtë botë. Shkohet, kërkohet, trokitet në të gjitha dyert, bëhet çdo gjë. Të kam thënë kush do të fitojë, arrin të nxjerrë gjak nga muri.
Plaku nuk i përgjigjet e hyri në qoshen poshtë shkallës, ku Tereza i kishte vënë krevatin e tij. Duhet të kishte për tavan pjerrësinë shumë të ulët të shkallëve, që Xhan Maria, duke më treguar për netët që kalonte aty, më thoshte:
- Shkalla zbriste, zbriste, derisa arrinte të prekte krevatin. Sepse mbi shkallë ishin qentë që kishin gjithmonë përkëdhelje, kafshita të mira; e ishin punëtorët e Milanos, që kishin kohë që ishin regjistruar në Società  dhe kishin të drejtë të përfitonin pension pleqërie, e nuk do të mbeteshin kurrë të braktisur e pa bukë; e ishin ata që kishin vënë lekë mënjanë e ata kërcenin nga gëzimi, e thërrisnin: Rroftë! Rroftë Sindikata e punëtorëve! Rroftë arka e kursimeve! Dhe shkalla përkulej nga pesha e tyre e më vinte thuajse mbi stomak, më shtypte, më merrte frymën.


VIII

Atëhere filloi për Xhan Marian seria e ditëve të vështira, të dhimbëshme, poshtëruese. Pasi kishte vrapuar tek të gjithë krye-mjeshtrit që njihte dhe ishte përzënë nga të gjithë, pasi kishte kërkuar më kot gati në të gjitha dyert e zyrave qoftë që nuk kishte leje banimi në Milano, qoftë që nuk kishte mbushur gjashtëdhjetë vjet, nuk kishte asnjë të drejtë, dilte çdo mëngjes me pak shpresë e zemër të dridhur, duke kërkuar çdo punë që mund të dilte. Shkonte në port, në stacion të trenit për të ngritur e trasportuar ndonjë valixhe o ngarkesë, por hamenjtë e patentuar e ndiqnin sepse s’donin t’ju hynte në pjesë.
Ndonjëherë, në rrëmujën e mbërritjes, arrinte të mbërthente ndonjë baule; po më e bukura ishte që pronarit i vinte inat pse i kishte rënë ai për hise, e shtynte, nuk e pranonte:
- Jo, ç’thua! Nuk mund t’ia besoj bagazhin tim një plaku që dridhet si paralitik. Se i shket nga duart që si pushojnë së dredhuri, rrobat ngatërrohen e baulja dëmtohet.
Pra, duhej të kombinoheshin: fluksi i madh i të ardhurve, numri shumë i madh i bagazheve, toleranca e madhe e hamenjve të patentuar, e çoroditja e madhe e pronarëve të bauleve, që Xhan Maria të mund të arrinte të trasportonte ndonjë prej tyre që të fitonte njëzet qindarka.
Natyrisht, që gjithë këto rrethana favorizuese ndodhnin shumë rrallë.
Herë të tjera shkonte tek sheshi ku rrinin letrashpërndarësit. Në rast se të gjithë postierët ishin të zënë, dhe gjatë mungesës të tyre kishte punë që s’prisnin, e në se ai që e çonte kishte besim që t’ia jepte një postieri pa medaljen e garancisë, arrinte të fitonte njëzet e pesë qindarka.
Por duhet t’i kalonte ditët që nga mëngjesi e deri në darkë jashtë, për të gjuajtur ato raste të pakta për të fituar ndonjë qindarkë. E gjithmonë e më tepër bëhej e vështirë t’ia dilte.
Kur kthehej me ose pa atë fitim të vogël, që sigurisht nuk mjaftonte për të paguar shpenzimet e tij, Xhan Maria dëgjonte nga Tereza t’i përsëriteshin pa ndërprerje llafet e padurueshme:
- Nuk gjen dot punë sepse nuk do. Kush do të fitojë arrin të nxjerrë gjak nga muri.
Këto fjalë ishin bërë të tmerrshme për Xhan Marian. Kur i kujtonte, ndërsa tregonte i ekzaltuar, më  thoshte:
- Sa bija të flija, të gjitha lulet e veshjes së murit të dhomës së madhe shndërroheshin në zemra, dhe degët në vena. E nga ato zemra gurgullonte gjak i nxehtë, i kuq, me shumicë, që rrëshqiste nëpër venat, e gjithë muri rrihte. Sa shumë gjak! Atëhere po që mund të nxirrja gjak nga muri. Po Similoro më urrente e nuk donte që të bëja të më donte Tereza. Kur më shihte të dilja nga nënshkalla nëpër natë e të vrapoja nëpër dhomë me çekan dhe një gozhdë për ta ngulur në mur, menjëherë fillonte të lehte: Ham, ham, ham! E hidhej nga poltroni, e më turrej duke skërmitur dhëmbët: Uuuu! Uuuu! Uuuu! E atëhere zemrat të friksuara nuk rrihnin më e shndërroheshin në lule, e gjaku pushonte së dallgëzuari nëpër degë, dhe unë nuk doja më të ngulja gozhdë! Muri nuk ishte tjetër gjë veç mur.


IX

I shkreti plak kishte marrë përsipër të lante pjatat, të fshinte shtëpinë, të sillte ujë dhe dru, të bënte në fund të fundit të gjitha ato që do të bënte një shërbëtore. Po Tereza i thoshte:
- S’më intereson fare që i bën këto punë. Djali i vogël i dyqanit ka mjaft orë që s’ka ç’të bëjë. M’i bënte ai e nuk më kushtonte asgjë.Unë s’jam në gjendje të mbaj një person vetëm për punët e shtëpisë.
Dyfishonte punët, shërbimet, pastërtinë. Të ishte e mundur ta dëgjoje njëherë të thoshte:
- Mjaft, se e fitove atë copë bukë që ha.
Po jo, kurrë. Kur e kishte bërë shtëpinë si pasqyrë, e shikonte si i babëzitur Terezën, duke shpresuar të dëgjonte një fjalë të mirë, ajo ngrinte supet duke murmuritur:
- E! Ç’më hyn në xhep nga gjithë këto?
Kështu kaloi vera; erdhi nëntori, ditët me shi, mjegull, erë. Rrobat e Xhan Marias ishin holluar deri sa s’mbanin më. I shqyheshin edhe më shumë nga punët e shtëpisë. Dimri po vinte e nuk kishte shpresë të mbulohej më mirë; e nga rrëqethjet mbërritën të dridhurat, ethet e të ftohtit dhe dhimbjet.
Nënshkalla ishte e pabanueshme. Në ditët me shi kullonte ujë nga muri: e kur kishte erë frynte nga të çarat e gjera të portës, e ia ngrinte gjymtyrët plakut në krevatin e tij.
Dhe humori i Terezës rëndohej gjithnjë e më shumë, dhe jo pa arsye. Me ato që nxirrte dyqani duhej të sigurohej çdo gjë. I shoqi nuk ishte për asnjë ndihmë; e nuk gjente tek ai as edhe pak dashuri, të cilën mendonte ta kishte. Rrinte më shumë jashtë se në shtëpi, pinte alkol e cigare, harxhonte shumë. Lekë të thata Tereza nuk i jepte, po borxhet që ai merrte duhet t’ia paguante, e ajo ankohej:
- Ja ç’fitova që u martova; isha zonjë në shtëpinë time e humba; m’u shtuan mbi kurriz edhe dy gojë më shumë për të mbajtur; dhe humba për më shumë të dashurin, që, sapo u bë burri im, i la mënjanë përkëdhelitë.
E inatin e zbrazte kundër Xhan Marias. Në drekë në vend t’i ndante pjesën plakut, që rrinte ulur tek shkallët përballë zjarrit, e pyeste:
- E ti do të hash?
Ishte me të vërtetë ç’njerëzore ta detyroje të pohonte që donte të hante. E si nuk donte e s’kishte uri, kur nuk kishte asnjë burim tjetër në këtë botë? Ai përgjigjej njëlloj:
- Oh... po pak, pak, pak... – e i dukej se me këtë gjest,që të hante sa më pak, tregonte se nuk kishte pretendime e mundohej të kushtonte sa më pak.
- Po, pak! – i përgjigjej kasapja me ironi e përbuzje.
Për mëngjes i jepte vetëm një copë bukë. Asgjë të ngrohtë. Ajo ishte paga!
Oh, ato mëngjese të egra dhjetori! Duhej të dilte i dërmuar e i lodhur nga punët e shtëpisë, i veshur keq, i ushqyer po ashtu, e të rrinte orë të tëra jashtë në rrugë, duke pritur rastin të fitonte ndonjë gjë!
Nga përplasjet e vazhdueshme me varfërinë, plakut të shkretë i kishte humbur dinjiteti instiktiv për t’u përulur e përkulur, pikë turpi nuk i kishte mbetur më.
Kur buka dhe uji i binin në stomak të ftohta si një gur, nuk ndiente më veç nevojën për t’u ngrohur, dhe shkonte tek një gështenjapjekës t’i lypte pak lëng gështenjash.
Atë lëng të trashë, të pistë, në të cilin lundronin lëvozhgat e zeza, ku kishin futur duart gështenjapjekësi dhe gjithë çapkënët aty rrotull, ai e pinte të përvëluar e, ndërsa ndjente t’i zbriste e t’i ngrohte stomakun, i dukej i mrekullueshëm.
Por, jo gjithmonë gështenjapjekësit kishin mëshirë. Kishte ditë kur e shtonin çmimin e atij lëngu të pistë; dy qindarka. Dhe Xhan Maria, pasi kishte ndenjur goxha duke u dredhur përbri banakut, duke pritur t’ju shërbehej klientëve, ose mos ndërpriste ndonjë diskutim, kur i përvuajtur drejtonte lutjen e tij të shkretë, dëgjonte t’i thuhej jo; se ia kishin dhënë lëngun një ditë tjetër pa lekë; e në qoftë se donte duhet ta paguante. Dy qindarka! Duhet të mos kesh dëshirë të punosh që s’di të fitosh dy qindarka!
- Po në qoftë se nuk duan të më japin punë, sepse jam plak dhe dridhem. Po të doni të më merrni në punë juve, jam gati të bëj gjithshka, kundrejt çfarëdo lloj pagese...
- Unë nuk kam nevojë për ty; po në qoftë se do t’i vihesh me forcë, do të gjesh punë. Kush do të punojë ia arrin se s’bën.
Ishte gjithmonë proverbi i Terezës thënë në tjetër mënyrë: të nxjerrësh gjak nga muri.


X

Një ditë duke ngrënë drekë Tereza thotë:
- I shkreti Similoro, si dridhet nga i ftohti nën qimen e tij të shkurtër! Për Krishtlindje do t’i bëj një veshje të bukur që ta mbajë ngrohtë.
Për Krishtlindje! Plaku ngriti kokën nga ajo fjalë. – Egzistonte akoma ajo festë, ajo hare në familje, ai përkushtim i nënës së tij të shkretë? Në kokën e tij kishte konfuzion; pothuaj nuk dinte më në ç’kohë jetonte. Ajo fjalë i rizgjoi në mendje një botë me skena gazmore. Shtëpinë e tij, prindët e ndershëm e të qetë, mirëqenien, sigurisht duke patur parasysh pozicionin e tyre shoqëror, lindjen e vajzës së tyre; e pastaj ato vite të bukur kaluar me nusen, sepse dy përvjetorët e dashur e të paharrueshëm përkonin me festën e Krishtlindjes.
Nuk bëheshin me bujë, as dhuratat, as nderimet. Po vinin për drekë në shtëpi dy pleqtë e pinin një shishe të mirë, duke ngritur dolli e duke thënë: Rrofshi! Ishte epoka e dritës, e dritës së tij të bukur po të shuar.
Ndërkaq midis dy kasapëve vazhdonte diskutimi për veshjen e Similoros.
- Do bëje mirë të m’i jepje mua ato lekë, - i tha Rencua, - në vend që të bëhesh qesharake të veshësh qenin.
Tereza nuk iu përgjegj, ndërsa ai vazhdonte:
- Pastaj Krishtlindja është pasnesër, e për fat nuk ka më kohë të bësh këto budallallëqe.
Për Xhan Marian ajo ishte një ditë fatkeqe. Këmbët e pantallonave që prej kohësh i ishin ngrënë, madje i ishin grisur keq mbi gjurin e djathtë, e përmes asaj shqyerje poshtëruese shihej mishi i tij i mavijosur, i ngrirë nga të ftohtit. Kishte turp që paraqitej kështu; nuk dinte as si të ecte, as si të ulej, e, kishte frikë mos i çaheshin më shumë.
Rencua kishte një palë pantallona që atij i kishte vajtur në mendje t’ia kërkonte, po Rencua nuk mund t’ia jepte. Kur Xhan Maria ia kishte kërkuar në ditët e para të të ftohtit, ai i ishte përgjegjur:
- Të ishte për mua unë t’i jepja, po nuk mundem: kush e duron sherrin që do më bëj ajo grua në shtëpi. E sheh si më lë pa asnjë lekë: do të jetë vetëm ajo që të komandojë.
E plaku nuk kishte guxuar më t’i fliste për ato. Po tani që i kishte dalë mishi tek gjuri e duke dëgjuar Terezën të fliste për veshjen e Similoros, mendoi:
- Mbase do t’mi dhurojë për Krishtlindje pantallonat që Rencua s’i vesh më?
Kishte shpresë të madhe. Atë mbrëmje, pasi kishte larë enët, në vend të shkonte të shtrihej, iu dha shkëlqim gjithë enëve prej bakri në kuzhinë, pastaj shkoi në dyqan e lau tavolinat e mermerta, bëri me vaj druri gjithë kanatat e dritareve dhe të banakut, pastroi kornizat e dritareve. E kur i përfundoi të gjitha, shkoi tek dhoma e madhe e i thotë Terezës:
- Çdo gjë është e pastër për Krishtlindje, shtëpia dhe dyqani.
- Mirë, - thotë Tereza me indiferencë, pa ngritur sytë nga ç’po bënte.
Plaku i shkretë edhe pse ajo iu përgjegj ftohtë, për të fituar më shumë pikë, shtoi:
- Dhe nesër, meqë ju të tjerët do të jeni në dyqan deri në darkë, do të shkoj t’ju kërkoj atyre që punojnë te krye-mjeshtri pak gëlqere e do të rregulloj murin e këtij oxhaku që është i gjithi i plasaritur.
- Po, do bësh mirë, - i tha Tereza e pasi i kishte hedhur një sy dhe u sigurua që ishte e nevojshme të bëhej ajo punë, shtoi me më shumë interesim:
- Mos harro ta bësh.
Nga kjo kërkesë që i jepte një farë rëndësie punës së tij, Xhan Maria mori pak zemër t’i kërkonte ndonjë kompesim. E i gjallëruar i thotë:
- Vetëm që... me këto pantallona më vjen turp të shkoj tek muratorët për të marr gëlqeren. Shikoni, më del jashtë gjuri...
- Të lumtë! Çfarë duhet të bëj unë? Nesër është vigjilja e Krishtlindjes, nuk mund të lë dyqanin për të arnuar pantallonat e tua!
- Oh! Jo, thashë...po të doni...- I shkreti plak nuk guxonte të vazhdonte.
- Mund t’ia japësh ato pantallonat e vjetra me kuadrata që unë nuk i vesh më, - i thotë të shoqes Rencua, i cili e kishte kuptuar dëshirën e Xhan Marias.
- Çfarë the? – i përgjigjet Tereza. – Je i marrë. Nuk mjafton që e mbaj po duhet të mendoj edhe për ta veshur?
- I zhveshur s’mund të rrijë, - vazhdoi ta kundërshtojë kasapi. – Në qoftë se nuk gjen dot punë!
- Ah! Ti i mbron ata që nuk gjejnë punë, sepse të pëlqen edhe ty të mos bësh asgjë. Po mua, mos më thoni që nuk gjëndet punë. E kam thënë njëmijë herë, kush ka dëshirë të fitojë nxjerr gjak nga muri.
Xhan Maria ngjeshi gishtat në vesh e nxitoi për në skutën e tij. Ky proverb i sillte marrje mendsh.
Ndejti mbi krevat ashtu i veshur gjithë natën duke rënkuar e qarë si fëmijë. Fliste përçart; thërriste të jëmën, nënën e tij të shkretë që bënte ritet e Krishtlindjes. Kërkonte gruan e tij, gruan e bukur bjonde, që të vinte t’i vinte një copë andërr mbi gju. Pastaj ngrihej dhe shkonte të ngulte një gozhdë në mur, më këtej, më andej, më sipër, më poshtë; pastaj rrinte e shikonte vrimën e vogël që hapte, e pastaj kthehej të qante e rënkonte. Ai proverb i ishte ngulur në kokë, i ishte bërë një ide fikse. Kërkonte të nxirrte gjak nga muri.
Sa u zbardh doli përjashta.
- Çfarë kohe! - më thoshte duke më treguar atë episod të trishtuar. – Ishte gjithçka e errët, errësirë e plotë. Një vigjilje Krishtlindjeje në kaq varfëri, pa pёrgatitje, pa shpresë. Dhe asnjë që t’i thoshte një urim o fjalë të ngrohtë. E asnjë që t’i sillte një shishe për të bërë brindisi. Mendohej vetëm për Similoron. Krishtlindja nuk ishte më festa e njerëzve, ishte festa e qenëve. Derisa edhe qielli nxinte nga ato gabime. Mjegulla ishte e ngjeshur si një çarçaf, bora binte shpejt e pa bërë zhurmë, të gjitha rrugët ishin të bardha si pllakat përkujtimore të një varreze. Sepse nëna ime e shkretë kishte vdekur e nuk kishte më hare e gëzim në shtëpi për Krishtlindje. E njerëzit lëviznin në qetësi, për të respektuar të vdekurën që e kishte dashur atë festë; ecnin në majë të gishtave; madje edhe karrocat shkonin përpara pa bërë zhurmë.
Atë mëngjes plaku u pa të vraponte, i kërrusur, duke u dredhur, copë e çikë, i mavijosur, duke folur me vete e duke rënkuar, herë herë ndalte për të ngulur një gozhdë në mur.
Ishte duke u kthyer për në shtëpi, matanë portës së hyrjes, kur pa një qen, ndaloi duke i ngulur sytë. I kishte ardhur në mend Similoro, rivali i tij, armiku i tij.
- Ai do të ketë palltoçkë, - qelbaci; - e unë dal kështu i shqyer e gjysmë lakuriq, sepse nuk mund të nxjerr gjak nga muri.
E pas një çikë, zuri të qeshë fort e të fërkojë duart si njeri i gëzuar. I kishte ardhur një ide në kokë.
- E gjeta si nxirret gjak nga muri! – gërthiti, e qeshi prapë fort, e përsëriste: - E gjeta si bëhet! Kështu bëhet!
U kthye mbrapsht duke marrë rrugën për tek një shtëpi që ishte në ndërtim.
Gjysmë ore më vonë e kishte siguruar gëlqeren e hyri në dhomën e madhe të Terezës për të rregulluar murin e oxhakut.
Atë ditë kishte shumë punë në dyqan, sepse të nesërmen ishte Krishtlindje e dyqani nuk do të hapej dhe të gjithë mendonin të furnizoheshin mirë. Xhan Maria qëndroi gjithë ditën vetëm në sallon.
Rreth orës katër Tereza e Rencua hynë në shtëpi të fusnin ndonjë gjë në gojë, kishin dërguar që t’ia u sillnin ushqimin nga një restorant aty afër, sepse kasapja nuk kishte pasur kohë të përgatiste drekën.
Xhan Maria kishte një ekzaltim të pazakonshëm. Fliste me vete, qeshte me zë të lartë.
- Është Krishtlindje, - thoshte. – Krishtlindja është festë e madhe. Çdo gjë që dëshirohet mund të bëhet për Krishtlindje. Nxirret edhe gjak nga muri.
- Ku është Similoro? – pyeti Tereza.
Plaku fërkoi duart e iu përgjegj duke u ngazëllyer:
- Similoro nuk do të ketë palltoçkë, kurse unë do t’i kem pantallonat, sepse po u përpoqe ia del të nxjerrësh gjak nga muri. Ia del, ia del.
- Ik, mor i marrë! – i thotë Tereza. Shko jashtë e kërkomë qenin!
- Mendon a s’mendon, - i thirri Rencua,- të nxjerrësh jashtë një plak në këtë gjendje për të kërkuar një kafshë?
- Po, po. Ajo do më shumë një qen se mua; Krishtlindja është festa e qenëve, - thotë plaku. - Po unë, ia dal të nxjerrë gjak nga muri; e atëhere Krishtlindja do të bëhet festa e njerëzve, festa e nënës sime. Shikoni! Unë ia dal!
Dhe nguli në mur një gozhdë të gjatë, të cilën e mbante në dorë, e i binte sipër me çekan, duke qeshur me shkulme.
Gozhda u zhduk e gjitha. Po në vend të një zhurme të thatë të murit, u dëgjua një lloj grahme e mbytur, Xhan Maria hoqi gozhdën, një curril gjaku shpërtheu nga brima. Pastaj, thuajse menjëherë, u duk të shënohej një rreth i errët, goxha i madh, letra u nxi e gjitha, e sa më shumë lagej, në atë masë varrej nga jashtë, sikur të lëshohej nga presioni i një trupi të rëndë, dhe më në fund u ça, një masë e zezë e përgjakur u rrukullis për tokë, duke lënë një gropë të sapo gërryer, e cila ishte rimbuluar me atë copë tapicerie të tendosur e të ngjitur rreth e rrotull.
Tereza duke njohur kadavrën e Similoros, me shtup në gojë, turirin të lidhur fort e këmbë të lidhura lëshoi një të uluritur nga zemërimi.
E Xhan Maria vazhdonte të ngazëllehej bënte lëvizjet e të vallxuarit nga gëzimi e thërriste:
- Ia arrita, ia dola mbanë! Nxora gjak nga muri.
- E atëhere, më thoshte duke mbaruar tregimin e tij, - hallet mbaruan. – Oh ç’krishtlindje e bukur, ç’ngrohtësi, çfarë drite! Kam një shtëpi të bukur, një krevat ku nuk fryn erë e që nuk më zbret shkalla mbi kokë. – E ha në tavolinë me të tjerët, nuk ma heqin nga dora; dhe kur gjella nxjerr avull mbi tavolinë, nuk më thonë: - Do ti? Por ma japin; m’i japin të gjitha; dhe nuk kam më uri, nuk kam më ftohtë. Oh ç’krishtlindje e bukur! Krishtlindja e bukur e të gjorës nënës sime, e të shkretës gruas sime që lutej për mua! U kthye ngrohtësia në zemrën time, u kthye drita!
Arsyeja e tij nuk i kishte bërë ballë atij mjerimi të madh. Atë mirëqenie, atë qetësi, atë dashamirësi, atë gëzim të rinisë së tij, e kishte rigjetur në spitalin psiqiatrik. E aty, në mënyrë të qetë e të shtruar, ai kalonte periudhën e dytë të dritës, që mbyllte dalëngadalë jetën e tij të shkretë.



MARCHESA COLOMBI

Marchesa Colombi ёshtё pseudonimi i shkrimtares nga Novara Maria Antonieta Torelli-Viollier, lindur nё Torriani (Novara 1846 – Milano 1920). Autore e dyzet e pesё librave. Mori pjesё aktivisht nё jetёn kulturore milaneze tё gjysmёs sё dytё tё shekullit XVIII dhe nё fillim tё shek XIX. Tёrhoqi vёmendjen e njё mase tё gjerё lexuesish, tё cilёt e ndiqnin besnikёrisht si nё njё varg gazetash e revistash e nё njё varg botimesh tё larmishme. Ishte luftёtare e vendosur nё luftёn pёr emancipimin e gruas. U martua mjaft e re me Eugenio Torrelli Viollier, themelues i gazetёs autoritare italiane “Corriere della Sera” por u nda shpejt.
Proza e Marchesa Colombi karakterizohet nga njё lloj realizmi “provincial”. Ajo eci nё gjurmёt e shkrimtarёve tё shquar si Balzak, Flober. Historikisht vepra e saj qёndron midis romantizmit poetik sentimental, qё po perёndonte dhe verizmit tё ashpёr qё po lindёte, realizёm qё akoma ishte i mbёrthyer nga moralizmi por me tone analitike e kritike e qё pёrshkohet nga njё lloj satire e ironie. Ndёr veprat e saj tё shumta mund tё pёrmenden dy romane tё saj jo shumё voluminozё “In risaia”(1878) dhe “Un matrimonio in provincia”(1885) qё me finesё e inteligjencё japin aspekte mjaft tё dashura e magjepse nga jeta fshatare e provinciale e nё tё njёjtёn kohё duke qёnё vёzhguese e mprehtё dhe e vёmendёshme ajo bёhet pjesmarrёse aktive e jo retorike nё luftёn pёr ndryshmin e gjёndjes ekonomike dhe sociale tё gruas nё atё kohё.
Vepra tё tjera me mjaft vlerё pёrmendim: “Cara speranza”(1894), “Prima morire”(1887), “La gente per bene”etj.
Marchesa Colombi shkroi mjaft libra pёr fёmijё si: romane, novela, vepra teatrale, poezi, shkrime tё ndryshme tё aktualitetit pёr probleme pedagogjike.
Nё shqip vjen pёr herё tё parё.
Fjala e Lire - Free Speech

No comments: