Sunday, 26 January 2014

Unikale



Vilhelme Vranari Haxhiraj


           Pjesa 4

Thuajse gjithë natën e shtunë e kaluam zgjuar. Çuditërisht nuk ndieja lodhje, edhe pse nuk e kisha marrë veten akoma nga sezoni i provimeve.
Të nesërmen u zgjova si zakonisht. Isha ende në shtrat dhe qëndroja me duart nën kokë. Me shikim drejt degëzave të kumbullës që po më uronin lumturi, mendoja dhe analizoja me vete për transformimet që ndodhin në jetën e njeriut. Nganjëherë janë aq të befasishme dhe të papritura sa të lenë pa gojë. Ndërsa sillja ndërmend ndodhitë e kohëve të fundit, mes tyre, solla në kujtesë ditën kur e pashë Edjonin për herë të parë. Më kujtohet mirë sikur është duke më ndodhur tani. Kam parasysh pamjen e tij të butë, pa tendecë, as ngacmuese, veçse që në vështrim të parë më tërhoqi vëmendjen. Kjo gjë më çuditi së tepërmi, për të vetmen arsye, se kanë qenë sa e sa raste kur djemë të rinj, madje më simpatik se unë, më kanë zhbiruar dhe unë veprime të tilla ia kam lenë harresës. Kurse tani ishte ndryshe. Ndoshta ishte për t'u bërë dhe rastësia se si u njoha me të dhe si përfundoi celebrimi i njohjes sonë në një periudhë kohore relativisht të shkurtër, ishte diçka e pazakontë për karakterin tim.. Gjithçka që më kishte ndodhur, nëse do t'ia tregoja dikujt, do t'i dukej një ëndërr e bukur, por kurrë realitet. Ndërsa mendoja e lumtur që gjërat rrodhën shpejt dhe bukur, zilja e telefonit më shkëputi prej tyre.
-Mirëmëngjes e dashur!- dëgjova virtualisht zërin e ëmbël të Edjonit. "S'paska gjë më të bukur kur pas një darke të hareshme që... e këtij lloji, ndodh vetëm njëherë në jetë, papritur ti mendon për një njeri , prania e të cilit të gëzon dhe papritur është pikërisht ai që të befason. Është njëlloj sikur të ka vjedhur mendimet. Kështu veç e veç, duket se ne ndërtojmë me mendje të njëjtën gjë."- mendoja , kurse ai vazhdonte..."E dashur a më dëgjon? Je ende aty?"
-Këtu jam, këtu...po të dëgjoj dhe u lumturova shumë që...
-Kujtova se nuk ishe dhe...
-Jam ende në shtrat...
-Më vjen keq që të zgjova! Më fal! Më fal!
-Isha zgjuar. Ndaj nuk ke pse të ndihesh në faj...
-Për sa kohë bëhesh gati?
-Sa të bësh ti rrugën...
-Më prit se erdha...- e mbylli telefonin, duke më dhuruar një puthje të ëmbël.
U çova nga shtrati, hapa dritaren dhe vendosa shtrojet, batanien, çarçafët me gjithë jastëk mbi parvazin e saj. Ashtu në pizhama shkova përshëndeta prindërit, të cilët po shijonin kafenë e mëngjesit.
-Mirëmëngjes!- përshëndeta dhe shkova iu dhurova nga një puthje të dyve.
-Mirëmëngjes shpirt...!
-Oh, çfarë aromë e këndshme. Mama, ke pjekur kafe sot? Ka lezet... Askund nuk gjen aromë më të ëmbël se ajo e shtëpisë... Është tejet e veçantë. Mban aromën e atyre që do më shumë...Por përgjithësisht kafja personifikon aromën e nënës ku përfshihen: rregulli, dora e saj, dhembshuri, ngrohtësia, kujdesi, meraku, përkëdhelia dhe palodhshmëria ...Eh nënat...!
 -Ardita, sot kafja të krijon një ndjesi të tillë. Kurse më parë...Oh, sa kemi vuajtur për të gjetur një pako kafe të zjerë, së cilës ia kishin hequr kafeinën dhe kishte ngelur si kashtë. Megjithëse s' ishte cilësore, përsëri, e kërkonim dhe nuk e gjenim dot. Kurse sot zgjedh llojin më të mirë të kafesë.
-Ndryshimi ka të mirat e tij...,mama.
-Ardita si ndihesh sot, bijë?
-Si zakonisht... Veçse tani kam dikë që më pret dhe e pres. Juve ju bëftë mirë kafja!
-Eja ulu se ta bënë nëna në sekondë...
-Jo do të vishem se Edjoni është duke ardhur.
-U sa mirë! Kam bërë petulla. Në frigorifer ka gjizë të ëmbël, vezë, djath dhe mjaltë. Hani mëngjes bashkë dhe pastaj dilni.
Kur erdhi Edjoni, isha gati dhe po e prisja. Prindërit e mi ndiheshin shumë të lumtur dhe u ngritën në këmbë për ta përshëndetur. Nga kënaqësia u shkëlqenin sytë.
-Do të na lejoni të dalim?-pyeti ai.
-Nuk keni pse merrni lejë. Mjafton që të thoni se ku do të shkoni, ose nëse do të vonoheni,- u përgjigj babai.
-Zotëri, ndoshta një gjë e tillë vlen si fillim. Sa të mësojmë rregullat që ka familja apo secili prej nesh, pastaj ato shkrihen në një zakon të vetëm të përbashkët.
-Bir, hani më parë mëngjes,pastaj dilni...
-Zonjë, t'ju them të drejtën jam aq i tejngopur nga mbrëmë, sa... nuk mund të kapërdis dot asnjë kafshatë.   
-Një pjatë petulla, nuk të bën dëm...Provoi se si i bën nëna ime...
-Unë tani do të shijoj gatim nga një dorë nëne...sepse mamaja më la shumë të vogël. Nuk i mbaj mend as fytyrën dhe jo më zërin, gjestet apo veprimet e saj. Gjithsesi nuk po ua kthej fjalën...
U ulëm të dy në tavolinë. Ndërkohë u ul edhe babai. Papritur erdhi edhe Auloni. Ai vetëm sa përshëndeti, mori mëngjesin me vete dhe doli me nxitim. Kishte stërvitje voleibolli.
-Ju lumshin duart ,zonjë! S'kisha uri,madje as nevojshmëri që të haja, gjithsesi ishin shumë të buta dhe mjaft të shijshme, - e përgëzoi Edjoni mamanë.
-Bir, më thirr në emërt: "Efgjeni"!
Para se të dilnim, ai tha se mund të vonoheshim.
 -Rrini sa të doni...vetëm me mend në kokë!- porositi babai dhe të dy  prindërit na uruan të kalonim një ditë të bukur.
Ishte e dielë dhe Edjoni e kishte pushim.

***
Zakonisht e diela është dita kur vajzat shkojnë nuse në shtëpinë e burrit.  Unë nuk po martohesha. Por pikërisht të dielën, po hyja për të parën herë  në shtëpinë, e cila do të bëhej foleja e së ardhmes sime. Aty do të realizohej ëndrra e së nesërmes tonë. Doja që ajo të ishte një burim lumturie për ne të dy. Edjoni hapi portën dhe kur po e ndiqja, më ndali. Më rrëmbeu në krahë, ngjiti shkallët me nxitim dhe më lëshoi në sallonin e katit të parë. Qëndrova pak sekonda palëvizur. U befasova sepse ishte një ndërtim arkitekturor, që e ëndërron çdo vajzë e re. Në mes të gjithë asaj hapësire gjendej një tavolinë e madhe rrethuar nga dymbëdhjetë karrige me mbështetëse të larta, por në të mund të uleshin pa frikë njëzetë persona. Ishin katër dyer dhomash, nga të cilat dy ishin përballë me hyrjen. Mes tyre ishte një kanape e bukur shumë naziqe, me dru arre dhe e veshur me pelush vishnje. Ajo që më bëri përshtypje ishte forma e saj, si e një harpe. Me të njëjtën cohë ishin veshur ndenjëset dhe mbështetëset e karrigeve. Nga i njëjti material ishin edhe perdet e dy dritareve që gjendeshin në hyrje të shtëpisë, në të dyja anët anash portës. Kurse dy dyer të tjera ishin anash, përbri hyrjes. Pak më tej tyre, zinin fill dy palë shkallë në formë harku që përfundonin në katin e dytë. Po kështu edhe sipër ishin katër dhoma që dilnin në një verandë me kangjella, e cila niste rrugën nga shkallët. Ndënë to, në murin e sallonit, mbi poltronin antik ishte një pikturë e madhe me ngjyra të zbehta. Ishte një nga ato ndërtesat e vjetra të aristokracisë perëndimore të shekullit XIX, që shohim nëpër filma. I vizitova dhomat të gjitha me radhë. Ishin pajisur me mobilje klasike, të cilat e errësonin pak ambientin. Shtëpia kishte nevojë për një përtëritje dhe mobilim të kohës. Zakonisht sot shtëpitë kanë më shumë dritë. Këtë e japin jo vetëm vetratat, apo dritaret e mëdha, por edhe mënyra e strukturës së ndërtimit të mureve të godinës, si dhe stili i mobilimit.
"Unë paskam qenë si Hirushja... Po ky u tregua modest kur tha se nuk ishte princi i kaltër. Veçse me sa shoh vjen nga një familje e pasur;"- ai sikur më lexoi mendimet...
-Mos u habit. Jam ashtu siç të thashë...Kjo shtëpi është trashëgimi e gjyshes sime nga nëna. Babai im nuk ishte prej këtu. Ishte nga Elbasani. Po kështu edhe mamaja. Ajo ishte vajzë e vetme e dy prindërve të kulturuar pogradecar. Por me që kishte lindur në Elbasan, vetëquhej elbasanse. I ati ishte Profesor i gjuhës frëngjishte në "Normalen "e Elbasanit. Ndërsa e ëma, gjyshja ime, ishte lindur dhe rritur në Pogradec, po në këtë shtëpi. Kur studionte në Normale, u njohën me gjyshin dhe me aprovimin e të dy familjeve u martuan. Ndaj për shumë vite kanë jetuar në atë qytet të lashtë, në kërthizë të vendit, i cili për pozitën e favorshme gjeografike, u bë qëndra ose zanafilla e arsimit dhe gjuhës shqipe.
Elbasani, me njerëzit e mirë, bujar dhe arsimdashës, ndikuan në formimin qytetar të çiftit të ri. Disa vite pas çlirimit të vendit gjyshin dhe gjyshen i lanë pa punë, sepse ai kishte studiuar në Sorbonë të Francës. Ndërkohë u larguan nga Elbasani dhe erdhën në pronën e gjyshes, e cila e kishte trashëgimi të prindërve të saj. Qysh atëherë kanë jetuar në këtë shtëpi. Në fundin e viteve pesëdhjetë gjyshin e burgosën si intelektual me bindje të djathta dhe antikomunist. Si pasojë i sekuestruan gjithë pasurinë. Këtë shtëpi e shpëtuan vetëm se ata strehuan dy familje që kishin ngelur pa shtëpi nga lufta. Ishin të afërmit e tyre që me kalimin e kohës rindërtuan gërmadhat e shkatërruara dhe u larguan. Vetëm pas viteve nëntëdhjetë u kthye si pronë e trashëguar. Janë edhe disa prona të tjera si trashëgimi, por të shohim se kur do të jepen. Gjyshi im, si shumë të tjerë, nuk doli i gjallë nga burgu i Rubikut. Madje as varrin, aq më tepër eshtrat ende nuk ia kemi gjetur.
-Sa keq më vjen për gjithë ata që nuk u dihen varret... Sepse ajo copë tokë me emrin varr, është pasaportë identiteti për çdo banor të tokës..
-Pas burgosjes së burrit, gjyshja ishte e moshuar. Jo se ngeli vetëm, por nuk mund të lëvizte, pasi e mundi dëshpërimi dhe dhembja për padrejtësinë që iu bë të shoqit nga njerëz që mohuan identitetin e tyre të lashtë dhe huajtën e përevetësuan idetë komuniste të Moskës dhe Beogradit., duke u tjetërsuar si hibridet e shartuara.. Ndaj më vonë, kur nuk mundëte, u kërkoi vajzës dhe dhëndërit që të shkonin e të jetonin me të. Atëherë prindërit e mi e lanë Elbasanin. Shitën shtëpinë, pastaj erdhën e u vendosën në pronën e gjyshes, e cila ishte shumë e moshuar për ta përballur jetën e vetme.
-E gjora gjyshe. Më dhimbset, sikur të ishte nëna e nënës sim e
-Ardita, sa do të doja që ta njihje gjyshen time. Kishe për ta respektuar dhe për ta dashur. Prej saj mësoje shumë... Ishte zonjë në kuptimin e vërtetë të fjalës, një plakë e mirë, e kulturuar që kishe qejf ta dëgjoje kur fliste për muzikën, për artet figurative dhe letërsinë. Me kalimin e kohës filloi të mos i punonte më arsyeja. Në raste kur gjithë qenien, sidomos trurin e saj të lodhur nga mendimet e pashpresa dhe dhembja, e kaplonte boshësia, shndërrohej në një kafkë të zbrazët, së cilës i mungon gjallëria e jetës. Çfarë nuk sjellë mungesa e humanizmit, përballë të cilit vihet hanibalizmi, ku njeriu bëhet ujk për njeriun. Katili i pangopur, sikur ta shohë të shndërruar në kërmë që kullon gjak dhe nuk ngopet të dobtin, ka më tepër etje për krim. Madje nuk do ta shohë as të hiqet zvarrë. Ka frikë se ndoshta një ditë mund të ngrihet në këmbë dhe shpata e drejtësisë të bjerë mbi të. O Zot, sa shumë e urren të pambrojturin, atë të mjerë që e detyroi të përbaltet, por që kurrë nuk u përul dhe që s'pranon lëmoshë apo mëshirë, aq sa do që ta shoh të kalbet në baltë e llomi...Vetëm të mos e shohë më në këmbë...
Megjithatë, ata si gjyshja ime, qoftë edhe një minutë liri, donin ta shfrytëzonin... Herë-herë asaj gruaje me botë të madhe i dukej se pianon e kishte aty. E gjora kishte harruar që pianua, gramafoni, kolltuqet, qilimat e Persisë, sahatët me pendul, apo perdet e rënda, serviset e argjendëta, apo pjatancat prej fajance a porcelani dhe sa e sa relike të tjera, ishin mbeturina mikroborgjeze për shoqërinë e re. Një jetë aristokrate ishte e huaj për njeriun e ri që po krijonte "Gloria e Çmendjes" që sundoi jetën sociale e individuale dhe tjetërsoi njeriun. Ajo kolerë i shndërroi shqiptarët në armik të njëri- tjetrit...dhe ku i dihet fundi i hakmarrjes që u ka hyrë në gjak, në çdo molekul e në tru, duke e mpirë atë. Tek të gjithë vetëdija nuk funksiononte si duhej, ndaj edhe sot e shohim shtrembër njëri-tjetrin. Është për të ardhur keq, se nuk e kemi merituar një trajtim të tillë...,- Edioni ra në mendime.
Vështronte hapësirën qiellore, sikur kërkonte nga Zoti t'ia sillte kujtimet e gjyshes së tij të freskëta pa asnjë mangësi. Pastaj vazhdoi...
-E dashur, edhe pse është e hidhur, e vërteta duhet pranuar dhe rrëfyer ashtu siç ka ndodhur. Ndryshe njerëzimi do të pësonte një vetëzhgënjim, një vetëmashtrim, dhe vetëmohim...E shoh si tani...atë, ashtu të përhumbur, zhytur në botën e saj, me të cilën ishte edukuar, rritur dhe formuar si njeri, ulej në një karrige para pasqyrës dhe në ajër luante në piano. Të gjorës gjyshe, i dukej sikur u binte tasteve të saj. E lajthitur, ajo zonjë me flokë të arta, e veshur kokë e këmbë në të zeza, ajo grua, ajo nënë dhe gjyshe e pajisur me virtyte, gjithë ndjenja e përkushtim, rrekej së koti duke gënjyer veten se po i binte pianos për të dashurin e saj.
"Arien e operës "Nabuko" të Xhuzepe Verdit, po ta kushtoj ty dashuria e jetës sime... Kurse "Toskën" e Xhiakomo Puçinit e dua për vete, se më dhemb zemra, i dashur. Më duket sikur Mimi e gjorë jam unë...Sa keq më vjen, që nuk ke kohë të më dëgjosh, jeta ime... Doja të luaja dashurinë e pashembullt të Vinçenco Belinit me Margaritën, së cilës ai i kushtoi një nga kryeveprat e arieve operistike të Rilindjes italiane, ndoshta më të bukurën, më fisniken, më mallëngjenjësen, arien "Casta Diva" e cila i dha suksesin. Ishte pikërisht kjo arie që e bëri të famshëm djaloshin e ri, kompozitorin që u dashurua me vajzën si hyjneshë që nuk ishte e kastës së tij. Ajo i përkiste një shtrese tjetër të kamur, porse xhindi i dashurisë e hodhi në krahët e djalit të varfër, i cili i kushtoi një improvizim të çastit vetëm se ndeshi në shikimin mjeran e të palumtur. Të një bukurie që nuk harrohet lehtë. I dashuri im, ajo u flijua për dashurinë , por ajo ndjenjë hyjnore i dha Belinit anën më të mirë të dhuntisë së tij krijuese, shkëlqimin si kompozitor me famë. I dashur, më fal që të marrë pak kohë nga koha jote e vyer, sepse ti merresh me punë të mëdha, si përkthime e studime... Kurse unë para teje jam kaq e vogël  sa një zero,kaq e papërfillshme, sa më vjen turp të ballafaqohem para të tjerëve , e veçanërisht në praninë tënde. Më fal i dashur, më fal! Unë nuk jam si ti...Ti, ti je gjeni...Shko, shko në katedër. Në Universitet po presin leksionin tënd kolegët dhe studentët e tu që të adhurojnë..."- duke iu drejtuar hapësirës binte në kllapi. Pastaj përmendej si prej gjumit letargjik. Tashmë e kthjellët mendërisht dhe me një vështrim të dëshpëruar rretherrotull dhomës ku nuk kishte asnjë piano, niste të ngashërehej deri sa humbiste përsëri ndjenjat.    
Porse mosha dhe dhembja për të shoqin që nuk dinte se ku i treteshin eshtrat, e drobitën para kohe, e shkërrmoqën gjyshen time të gjorë. U plak, u mpak, u mblodh sa një grusht dhe nuk i pëlqente më të dilte nga shtëpia. Jetoi edhe pak kohë me ne dhe e la këtë botë, tejet e dëshpëruar sepse ende nuk besonte se bashkëshorti i kishte vdekur. Dhembja e saj ishte kuptimplote, sepse të shoqit iu mohua edhe e drejta e një varri sikur ishte një hiç, si njeri pa atdhe, ku të prehej i qetë...
Para se të sëmurej rëndë, gjyshja pronën e la në emrin e mamasë sime, vajzës së saj të vetme, e cila ishte e martuar me babanë tim. Im atë ishte me origjinë të herëshme elbasanlli.Të tre ne fëmijët kemi lindur në Elbasan. Unë isha më i vogli, vetëm gjashtë vjeç. Aty nga vitet shtatëdhjetë familja ime nisi jetën këtu.
Atëherë shumë vepra si rrugë, hekurdha, pyje, kanale vaditëse, aerodrome, ndërtoheshin me punën e papaguar të të burgosurëve, rinisë studentore dhe kampeve ushtarake të punës, ku kryenin shërbimin ushtarak të deklasuarit, kulakët dhe armiqtë e popullit. Në aksione një apo dy ditore shkonin thuajse të gjithë qytetarët. Kishte dhe një lloj zhvatjeje prej skllavi, e paturpshme që quhej "Punë Vullnetare" që zgjaste një muaj në sektorët e bujqësisë, ose në hekurudha. Babai im ushtroi profesionin deri sa rrojti. Kurse mamaja, ishte e bija e "armikut të popullit", që ngeli rehen ,peng i tokës që e lindi. Ndaj nuk mund t'i besohej profesioni i saj si ndihmës mjeke. Mamaja ime punonte sanitare në Shtëpinë e Lindjes.
At ditë që ndodhi mynxyra ata ishin të dy në aksion, në ndërtimin e hekurudhës. Kur babai kishte mbaruar normën e vet shkoi të ndihmonte nënën . Por mjerisht ata të dy u aksidentuan, i zuri shkëmbi nën vete. Ngelëm tre jetim pa asnjë ndihmë. U rritëm, u madhuam duke mësuar dhe edukuar njëri-tjetrin. Prindërit e mi nuk e gëzuan as tre vjet trashëgiminë e gjyshes. Tani kjo shtëpi është e jona. Motra ma ka dhuruar pjesën e saj. Nuk ka ndërmend të kthehet nga Amerika. Kurse vëllai thotë se ,"do ta quaj shtëpinë time, vetëm për sa ditë që do të jemi këtu me pushime. Mjafton që të mos marrim shtëpi me qira..."
 -Më vjen keq për familjen tënde! Paske vuajtur, ndaj me të drejtë shpreh pakënaqësinë tënde ndaj regjimit komunist.
   -E di sa e rëndë është për mua dhe për ata që e dëgjojnë apo që e dinë që gjyshi i nënës sime, ai njeri i ditur, ai shqiptar e atdhetar i mirë, të mos e meritonte as një varr? Kjo do të thotë të jesh i jashtëligjshëm, të të çkombëtarizojnë. Me çfarë të drejte ?... Ç'krim kishte kryer vallë? Eshtrat e tij mund të jenë hedhur kudo, edhe këtu apo në rrugë dhe unë i shkel me këmbë sepse nuk ka një pllakë varri, as një emër apo epitaf... Pra toka jonë e dhembshur as vetë nuk e di se ku fillon e mbaron kufiri i varreve të atyre që nuk lanë një amanet, që nuk shprehën një dëshirë. E kjo baltë e malluar, e zhuritur nga etja për jetë, që në gjirin e saj mban sa e sa jetë të shuara, sa mendime të pashprehura me fjalë zemre, sa amanete të pathëna, sa dhembje të patreguara, sa dije të mendjeve të varrosura pa mëshirë, ndaj pa frikë e droje nesër, jo shumë larg në kohë, arkeologët e huaj do të thonë: "Kjo tokë e amëshuar qenka një varr i madh pa emër...O Zot! Si i mban kjo tokë kaq shumë të pafajshëm, kaq prindër, kaq vajza e djem nënash që u vunë mbi krye kurorën e vdekjes makabre, sa të rinj që nuk arritën të bëheshin nuse apo dhëndurrë, i paskan trajtuar si kafshë? I lanë në mëshirën e fatit, i hodhën si plehëra me qëllim që të shndërrohen në kërma për korbat dhe fole për gjarprinjtë apo pleh për kooperativat e huajtura nga sovjetët sllav të Moskës apo Beogradit . I vërvitën me neveri e pamëshirë kanaleve e llagëmeve si njerëz pa atdhe dhe pa familje, gjest që shprehte një urrejtje patologjike. Të gjorët, ndaj nuk e kanë një gur varri, mbi të cilin të jetë shkruar një emër...?! Ç'krim makabër kishin kryer që ua mohuan edhe jetën? Askush nuk mund ta besojë me fjalë këtë kasaphanë vrastare të komunizmit, askush...Por faktet flasin vetë. A ka genocid më të dhembshëm se kur vëllai i një race zhduku njerëzit që ishin gjak i gjakut të tij?!...Ai heshti  e vështrimin përtokë. Qëndonte i ngrirë, me grushta dhe dhëmbë të shtrënguar sikur donte të hakmerrej, kurse sytë e skuqur nga djegia e lotëve të dhimbjes së grumulluar në vite. M'u dhimbs aq shumë e më erdhi keq, por...askush nuk ia plotësonte boshllëkun që lë pas vuajtja shpirtërore.
- Edjon ke të drejtë. Shqiptari në shekuj ka dhënë jetën për këtë tokë. Tri gjëra ka pasur të shtrenjta atdhetari: tokën e të parëve, gjuhën dhe familjen. Edhe ai që s'kishte një gram shkollë me këto të tria kuptonte Mëmëdheun si gjënë më të shtrenjtë. Gjithmonë tokën e ka barazuar me jetën. Atdheu nuk është ideal. Ai është real, burim i jetës dhe i të mirave. Nuk e di se ç'njerëz mban rruzulli tokësor?!Përse vallë regjimi kobndjellës i ndau në të mirë dhe të këqinjë. Apo për t'u hakmarrur që të shuanin mllefin ?
-Për t'i pasur nën kontroll, u bënte shantazh, i mbante nën fre duke i kërcënuar, u kallte frikën e burgut dhe internimit. Mjaftonte një fishkëllim bilbili dhe të gjithë ishin rresht. Mos të shkoje po të doje. Qelivarret ishin gjithmonë në gatishmëri për jetët e mohuar nga ai regjim ogurzi..
-Megjithëse nuk e njoh luftën e klasave si familje, rreth familjar apo person, përsëri nuk ushqej as nderim dhe as simpati për atë regjim që na ndau nga bota e të gjallëve. Vendi ynë i bukur dhe i pasur, u bunkerizua. Kur të tjerët ecnin drejt zhvillimit, astronomët kishin kapur hapësirat ndërplanetare, kurse ne jetonim dy familje në një apartament. Vetëm në vendin tonë ka ndodhur që banja u shndërrua në të dyfisht, banjë dhe kuzhinë. Në asnjë vend të botës nuk flinin prindërit në një dhomë me fëmijët, si tek ne.
-Po, kjo mënyrë jetese dy a tri familje në një apartament ishte më se e zakonshme. Një gjë nuk kuptoj, Ardita... Jo, nuk e di se si i pranon jeta me ligjet e saj, njerëz kaq cinikë, kaq të pashpirtë, kaq vrastarë, meskinë e antihumanë siç kanë qenë persekutorët? Mund të quhen me plot gojën përbindësha, alienë apo hanibalë, kurse njerëz nuk mund të quhen kurrë...
-Edhe nëse do të kenë pak kurajo dhe vetëm po ta mendojnë e gjykojnë si duhet, do t'u jepja të drejtë, se e tillë ishte politika dhe ata të verbuar  sepse ishin dritëshkurtër, që nuk shihnin tej idealit të tyre euforik dhe utopik , e zbatuan me përpikmëri. Ishin këto dhe pamjaftueshmëria e njohjes së botës reale, që u ndërtua një shtet pa themele, një kështjellë në ajër, që e rrëmben stuhija pa asnjë vështirësi.
-Për fat të keq shqiptarëve e keqja më parë u erdhi nga vetja, pastaj nga i huaji. Kjo është fatkeqësi e kombit, që padrejtësia u ka lënë brezave litarë nëpër këmbë. Në mos do të mbyten me laklitarët e bërë prej katilëve dhe xhelatëve të kohës, jam i sigurt që do të pengohen me to. Shumë syresh do të rrëzohen dhe ata më të pafuqishmit nga plagët e kohës, besoj se nuk do të ringrihen dot kurrë më . 
-Ndaj nuk ka se si të jemi të qetë dhe të ecim përpara sikur në të shkuarën kombëtare nuk ka ndodhur asgjë. Duhet bërë një analizë e thellë për të gjitha krimet, të publikohen e të dënohen shkaktarët e vuajtjeve çnjerëzore.
-Natyrisht, mungon përvoja . Por le të bëhen studime, mbështetur në përvojën botërore se si duhen dëmshpërblyer humbësit, viktimat, që ishin fajtorë të pafajë, me qëllim që të integrohen si gjithë të tjerët. Ndryshe e vërteta nuk mund të ecë e sigurt, sepse e ardhmja, si vazhdimësi e së djeshmes së hidhur dhe të së tashmes së pathemeltë, nuk premton asgjë të mirë e të bukur. Të gjithë e dimë se jo vetëm drejtësia, por edhe e vërteta kërkon që ta shohësh në sy. Po a mund ta bëjë një gjë të tillë krimineli i paskrupullt që nuk e njeh veten për të tillë, edhe pse ka kryer krime pa iu dridhur as dora dhe as qerpiku ? Është e qartë se ai që nuk e njeh veten për fajtor, nuk ka si t'u kërkojë ndjesë të tjerëve. Atëherë kur nuk njeh ndjesën, si mund të kërkoj falje?
Që ta shohë viktimën në sy persekutori, do të thotë që ka arritur shkallën më të lartë të ndërgjegjësimt... Mjerisht ata që kryen krime për gjysmë shekulli, shikoi ku janë sot, në Parlament...Qeveri, në Gjykatën e lartë dhe në Prokurorin e Përgjithshme."S'kanë faj, janë rinovuar...kanë rilindur bashkë me demokracinë ... Tek e fundit janë trashëgimtarët e pararendësve të pushtetit... E kanë marrë me tapi. E gjora demokraci, është kaq e brishtë, sa...Ndaj duhet ruajtur që të mos e përdhosin të pamoralët, hajnët, të inkriminuarët..."    
Ardita, a nuk është e drejta e kujtdo të mendojë kështu? Sepse humbën si sëpata pa bisht pikërisht gjithë ata shqiptarë të mirë që ishin të padëshiruar për sistemin komunist.
-Mendoj se të gjitha diktaturat janë të egra, prandaj përdorin dhunën ekstreme vetëm se ua kanë frikën njerëzve të shkolluar. Sa më shumë i   paditur të jetë komuniteti që kanë nën sundim diktatorët, aq më shumë jetëgjatësi ka pushteti i diktaturës. Ndaj u duhen viktimat se ndryshe  xhelati ngelet pa punë. Injoranti, i varfër mendërisht dhe shpirtvogël fizikisht, ngopet me lugën e zbrazët sepse është i velur nga idetë utopiste. Dogmat e tyre i kanë helmatisur që të mos e shohin realitetin në sy, të mos dëgjojnë atë që duhet dëgjuar dhe nuk hapin gojën për të thënë atë që duhet treguar. Ndaj veprojnë verbërisht me ndërgjegje të mykur.
-Gjithsesi dihet mirë nga të gjithë se padija nuk të çon asgjëkundi veçse në greminë. Megjithatë është ende herët për të dhënë përfundime se vendi do të ndryshojë për mirë apo për...      
-Natyrisht njerëzimin e ka mbajtur shpresa, ndaj dhe ajo vdes e fundit.
-E dashur, ke kundërshtim sikur që sot të shkuarën t'ua lemë këtyre mureve, që janë dëshmitarë të së mirës dhe të së keqes?
-E shkuara na trishton dhe bëhet pengesë për të ecur përpara në jetë. Mendoj se ne të dy për t'i dhënë emrin e dikurshëm kësaj godine klasike, duhet të shohim përpara drejt së ardhmes sonë. Besoj se edhe jeta këtë kërkon nga çdo qenie humane.
-Faleminderit zemër!- dhe ai më rrëmbeu në krahë e nisëm të puthemi sikur ky ishte i vetmi rast dhe nuk do të kishte më një të dytë...
- Ke qenë ndonjëherë në Voskopojë?
-Jo, nuk më ka rënë rasti...
-Si thua..., a shkojmë ?
-Po... nuk është paksa larg? Megjithëse ti e di.
-Gjithë dita është e jona. Nuk na i mohon askush. Madje edhe se cilën rrugë do të ndjekim dhe se si duhet ta përshkojmë atë, nuk na ndalon asnjë njeeri. Iku koha e sharlatanëve që nuk shihnin tej hundës së tyre. Ndoshta s'është e përkryer, por ama flasim gjithçka pa na paditur njeri për agjitacion e propagandë. Gjithashtu shkojmë kudo pa u trembur se na ndjekin e na gjurmojnë për tentim arratisje.
-Ke të drejtë. Liritë dhe të drejtat e njeriut janë të shumta, por këto liri  të pakta që kemi fituar ,edhe pse jo të plota, na japin një farë kënaqësie, ndaj i shijojmë ashtu si duhet dhe pa droje. Ikim atëherë...?
Pa e zgjatur, u nisëm...Lajmërova babanë se mund të vonoheshim pak, që të mos merakoseshin. Edjoni në timon është i përkryer. Ka kujdes, i merr kthesat butë e megjithëse rrugët ishin gjithë gropa, përsëri makina u bë erë. Gjatë rrugës ndalëm disa herë,për ndonjë kafe, birrë apo një çaj të ngrohtë. Pasi qëndruam në Korçë, për të ngrënë diçka të shpejtë, u nisëm. Përshkuam mespërmes fushën e Korçës dhe ndalëm në Voskop, të cilin e kishte mbuluar një shtresë e hollë dëbore. Era kishte krijuar një ciknë të shndritshme të bardhë, ku reflektonin miliarda kristale. Ky fshat është si pikë ndarjeje, ose si kufi mes Voskopojës dhe fushës së Korçës. Gjithashtu aty orientohesh se sa i vështirë apo i thjeshtë është udhëtimi për në lartësinë e pllajës së Voskopojës që është gati 1200 metra mbi nivelin e detit. Në Voskop morëm me qirá zinxhirët për makinën për të mos rrëshqitur në vendet ku dëbora ishte e ngrirë. U nisëm duke iu ngjitur të përpjetës mes shkurreve dhe dëborës. Na ndihmoi moti i mirë. Gjatë gjithë të përpjetës shikonim vetëm bardhësinë e mbitokës dhe sipër kaltërsi qiellore. Vetëm një vijë e padukshme horizonti ndante ngjyrën e kaltër nga e bardha. Ngjyrat zhdukeshin tek njëra- tjetra si një fenomen jo i zakonshëm, por mistik.
Me pak vështirësi, shoqëruar me ngulçet e motorit dolëm sipër, gjë që të linte përshtypjen e një vendi me terren të rrafshët. Gjithë Voskopoja, malet përreth lugina e lumit dhe shtëpitë kishin hedhur vellon e nusërisë që këtyre zonave ua dhuron dimri me bujari të tepëruar. Atyre vendeve, ku përvit mbulohen nga bora, u bije të rimartohen e të rivënë kurorë çdo vit në këtë stinë. Tek -tuk lartësoheshin kumbullat të veshura me petkun e dëborës dhe tymosnin oxhakët, gjë që shërbente si dëshmi dhe tregonte se jeta vazhdon të gëlojë në qytezën e vjetër.
Kur zbritëm nga makina, hyrja në Voskopojë dukej si një kurrizë i butë kodrinor, nga ku fillonte e tatëpjeta. Rruga ishte e gjerë dhe me kalldrëm që e ndjenin vetëm rrotat e makinës të pasura me tronditje të herëpashershme. Ishin aq të mëdha sa na u shkulën zorrët dhe na dukej sikur gjithë trupi do të zbërthehej. Para nesh na doli një kishë ortodokse e lashtë e tipit bizantin.
-Edjon, e njeh historinë e Voskopojës?
-Pak gjëra di rreth saj. Është qytet i vjetër mesjetar. Është djegur dhe plaçkitur. Me sa di ka qenë qendër e zhvilluar kulture dhe tregtare.
-As unë nuk di më shumë.
Para kishës zbritëm nga makina. Hymë brenda dhe pyetëm se a kishte ciceron që të na fliste pak për kulturën materiale që ka kjo kishë.
-Meqë jeni me makinë, mendoj se do ndiqni këtë rrugë dhe shkoni tek manastiri i Shën Prodhromit. Atje janë disa turistë të huaj e vendas dhe me siguri që edhe ciceroni duhet të jetë atje.
 Frati doli tek porta dhe na tregoi se nga duhej të shkonim. Kur  mbërritëm atje, me të vërtetë që gjetëm disa vizitorë. Një burrë veshur mirë, që më shumë dukej si mësues katekizmi se sa si prift, na uroi mirëseardhjen.   
-Keni ardhur në kohë. Sa do të filloja.
Përshëndetëm dhe u përqëndruam në fjalën e ciceronit të cilin po dëgjonim me vëmendje. Prej tij mësuam:
"Voskopoja është qendër mesjetare. Zanafilla si qendër e banuar i përket çerekut të parë të shekullit katërmbëdhjetë, rreth viteve njëmijë e treqind e tridhjetë. Për shkak të pozitës gjeografike, thuajse në qendër të Gadishullit Ballkan, pas dyqind a treqind vjetësh, ajo u bë nyje e rrugëve tregtare apo të karvanëve mes lindjes dhe perëndimit të gadishullit apo kontinentit plak . Si e tillë u shndërrua në një qendër tregtare dhe kulturore. Si qendër e zhvilluar njihet për Akademinë, Bibliotekën, shtypshkronjën dhe monumente kulturore si Kisha dhe Manastire. Qyteti i begatë i Voskopojës kishte marrëdhënie tregtare me Venedikun, me Vjenën apo Lajpcigun. Përmes tregëtisë së produkteve të qumshtit, drithrave etje, kjo qendër tërhoqi vëmendjen e të huajve, sidomos për kulturën materiale fetare. Një vepër e tillë arkitektonike e shekullit shtatëmbëdhjetë, është Manastiri i shën Prodhromit.. Për herë të parë të huajt njohën afresket e bazilikave të Shën Mërisë dhe të Shën Kollit ,të ndërtuar gati një shekull më vonë se manastiri. Pikturat ishin punime të kryemjeshtrit David Selenica. Hajatet ishin zbukuruar me afreske pikturuar nga vëllezërit korçarë Kostandin dhe Athanas Zografi. Edhe kishat e Shën Mëhillit, e Shën Thanasit, apo portreti i Profet Ilisë dhe kisha Shën e Premte ishin pikturuar nga vëllezëritt Zografi. Bashkë me kishat e vogla përreth Manastirit dhe Bazilikave, në Voskopojë numëroheshin njëzetenjë kisha që u shërbenin njëzetëmijë qytetarëve të Voskopojës por edhe banorëve të fshatrave përreth. Një rëndësi të veçantë kanë muret, stili i ndërtimit,arkitektura, brezat dhe ngjyrat që janë origjinale arbërore. Rënia e Voskopojës si qendër e rëndësishme tregtare dhe kulturore nisi pas djegjes së parë më 1769. Pati edhe dy djegie të tjera. E treta ndodhi në vitin 1916. " -përfiundoi ai dhe na shoqëroi të vizitonim kishat e tjera. 
 Pasi vizituam Bazilikën " Shën e Premte" gjatë rrugës së kthimit për të ngrënë drekën, më tërhoqi vëmendjen një bimë e vetmuar, pas varrezave që ndodhej në mes të tatëpjetës perëndimore. Çuditërisht dukej si qenie që po jepte shpirt, sikur ishte në grahmën e fundit. Degët e rënduara nga bora, preknin tokën. Në majat e tyre fundore vareshin stalaktitet, që ngjasonin me gurë diamanti të tejdukshëm. Nuk di pse ato m'u dukën si lotë të ngrirë nga ethet e ftohta të vdekjes. Më erdhi keq sikur të ishte ndonjë qenie e gjallë që kërkonte ndihmë apo kujdes. Nuk m'u durua më dhe pyteta...    
"-Ke të drejtë...Ajo bimë,-rinisi rrëfimin ai, - ka një histori sa të bukur dhe po aq të dhimbshme.    
Një vajzë e re e bukur voskopojare ishte besimtare ortodokse dhe shkonte rregullisht në kishë. Kisha Shën e Premte është pak si mënjanë fshatit e megjithatë ajo frekuentonte meshat që mbaheshin në këtë kishë. Një ditë ndërsa freskohej tek burimi nën hijen e asaj peme që nuk është gjë tjetër veçse një rrap, takoi një djalë çapkën. Nga veshja dhe kërraba që mbante në dorë, e kuptoi që ai ishte çoban me bagëti. Takimi i parë ishte rastësi, por më pas ai nisi ta ruante. Kur mësoi se ajo e vizitonte shpesh këtë kishë, bëri të pamundurën dhe e takoi. Foli me vajzën dhe gjatë bisedës i tha se i pëlqente. Ditët, javët e muajt kalonin dhe vajza u dashurua me çobanin e dhive. Aq shumë e deshën njëri-tjetrin sa vendosën të martoheshin fshehurazi, me mendimin se një ditë familja do ta falte atë. Por në kohët e vjetra familjet ortodokse voskopojare, që hiqeshin si të një sëre më të lartë se vllahët, nuk pranonin të bënin krushqi me ta. Të dy e dinin se familja e saj nuk do ta pranonte si legjitime këtë lidhje dashurie. Kështu ndodhi me të vërtetë... kur babai i saj e mori vesh lidhjen dashurore të së bijës, aq shumë u xhindos sa kërkoi ta vriste atë në gjumë. Por ndërroi mendim.
 Dy të dashuruarit, edhe pse e dinin se lidhja e tyre ishte një dashuri e pafatë, e parealizueshme, gjithsesi ata lanë ditën dhe orën që të takoheshin te burimi. Dikush nga familja e nuhati planin e saj se vajza do braktiste familjen dhe do të martohej. Ata dolën para vajzës të armatosur nga shtëpia dhe i bënë pritë djalit. E vranë të gjorin djalë, duke e lënë në mëshirë të asgjësë  dhe e odhën si një qen të ngordhur në anë të përroit. Kur erdhi vajza dhe e gjeti të vrarë , nuk mund t'u besonte syve. Ishte bërë shkak ajo që ai të humbiste jetën. E përqafoi ashtu të gjakosur. E qau me lotë të hidhur humbjen e dashurisë së saj. Në atë çast nuk arriti të gjykonte më. Hoqi nga qafa zinxhirin e trashë prej floriri dhe u varë në degën e rrapit. Për të nuk kishte më kuptim jeta pa dashurinë e saj të parë dhe të pafatë. 
Kur erdhi prifti pas shërbesës të së djelës, u tmerrua kur e pa vajzën atje të varur dhe pa jetë. Pak më tej vuri re trupin e pajetë të djalit. "Çfarë krimi paskan bërë? Humbën dy jetë vetëm për hir të zakonit. As zakoni, as feja nuk ka për t'i falur. "Mallkuar qofshin ata që shkatërruan lumtrinë dhe dashurinë e pafajshme të të dy të rinjve!" belbëzoi. Pastaj me ngadalë zbriti vajzën dhe i vuri të dy mbi bar. 
Thonë se prej dhembjes së madhe zjarri i pashuar i dashurisë së tyre, e shkriu zinxhirin prej floriri dhe u shpërnda në ujë. Edhe sot e kësaj dite uji natën aty feks sikur fundi i tij është i veshur me një cipë prej ari. Të rinjtë që më vonë janë plakur besojnë se Zoti e shenjtëroi këtë dashuri të flijuar. Ndaj të rinjtë e të rejat për të pasur fat në dashuri, vijnë dhe mbushin ujë tek ky burim me të cilin lahen. Me këtë veprim duan që ky ujë të bekojë dashurinë e tyre. Qysh atëherë kur ndodhi kjo gjëmë, ky burim me ujë kristali, quhet Çezma e Floririt. Njerëzit aq shumë besojnë në këtë legjendë, sa pinë nga ky ujë , të cilin e quajnë kurativ për veshkat."- ishte një rrëfim rrëqethës që nuk mund të harrohet lehtë. Prej kureshtjes shkova dhe e pashë burimin. Megjithse i rrethuar me borë, uji i tij regëtinte në rrjedhën e tij të zakonshme. Dukej sikur gëlonte ngadalë në pragjet e vogla të krijuara nga rrjedhja e vazhdueshme e ujit. Njerëzit besonin se ajo ishte rrahja e zemrave të dy të rinjve të pafatë, por vazhdonin të ishin të dashuruar edhe në përjetësi. U përqëndrova me shikim në thellësinë e tejdukshme të ujit. Ishte me të vërtetë një gjë e rrallë. Në pasqyrimin e kaltërsisë vezullonin pluskime kristalesh  në ngjyrë ari.
 Që andej, me një grumbull njohurish të lashta kulturore dhe historike, bashkë me një rëndesë ankthi në shpirt, shkuam te ndërtesa që dikur ishte kamp pushimi.
Ishte një drekë e thjeshtë pa salltanetet që ka qyteti. Na shërbyen mish qengji të pjekur në saç, ku kishin hedhur të zjenin në lëngun e tij patate kokërr. Nuk e morëm vesh se ishin patatet, të pjekura apo të zjera. Mishi kishte si garniturë, fasule pllaqi, djath të bardhë e djath kaçkavall, gjizë pa kripë dhe salcë kosi. Në tavolinë vunë dhe qepë të mëdha Tushemishti që janë të ëmbla dhe nuk djegin. Kamerieri na solli raki kumbulle, të cilat rrethonin kopshtet e shtëpive apo mbeturinat e mureve të djegura. Rreth orës gjashtëmbëdhjetë dolëm nga restauranti. Ajo që më çuditi ishin çezmat e panumërta të Voskopojës që dilnin nga çdo mur, ku veç lekanes që formonte rrjedhja e vazhdueshme e ujit, më tej gjithçka ishte e bardhë. Çuditërisht atje nuk ishte ftohtë. Ndoshta ngaqë kur dolëm në rrugë, kishte nisur të binte shtruar dëborë e dendur me flokë të mëdha. E lamë Voskopojën pas dhe zbritëm të tatëpjetën deri në Voskop. Lamë zinxhirët dhe përshkuam fushën e Korçës. Rreth orës njëzetë mbërritëm në shtëpi.
-Nga humbët kështu, more fëmijë?- pyeti nëna.
-Leri Efgjeni, leri rehat fëmijët! Janë të rinj... Është e drejta e tyre ta gëzojnë jetën. Nëse nuk ejetojnë sot, vallë kur do ta jetojnë si duhet? - ia priti babai.
Prindërit u kënaqën nga rrëfimi im se Edjoni ndenji pak dhe u largua. Edhe unë bëra gati plaçkat,megjithse i kishte bërë e palodhura, mamaja ime. Në mëngjesin tjetër më duhej të ngrihesha shpejt se isha për rrugë. Mezi prisja të përfundoja edhe ato tri-katër javë që më kishin ngelur.
 Ndërsa të nesërmen në mëngjes tek po bëhesha gati të dilja nga shtëpia, na befasoi zilja e portës.
"Kush të jetë në këtë orë, vallë? Ksh e dui se ç'ka ndodhur? Edhe këtë kishim mangut..."- me këto pyetje që i bënte vetes, babai hapi portën.
-Kujtova se ç'kishte ndodhur more bir. Mirë se na erdhe. Sigurisht je këtu për të përciellë Arditën. Më hoqe një barrë, o bir...Jam plak dhe përtoj tani. Eja të pijmë kafenë, pastaj dilni.
-Juve ju bëftë mirë, ne të dy do ta pijmë rrugës.
-Pse ka Bare hapur tani?
-Deri në Tiranë do të jenë hapur të gjithë, jo që edhe tani ka. Kemi harruar që është ekonomi tregu dhe...
-Do ta shoqërosh ti? Po ti, pse nuk na the se do të...?- pyetën të dy prindërit me një gojë, sa njërin dhe tjetrin.
-Aq sa dini ju, dija edhe unë...
-Nuk më kushton asgjë, veç kënaqësisë... zotëri.
U nisëm. Isha e lumtur që tani nuk do ta bëja më rrugën vetëm. Pimë kafe në Elbasan. Në Kavajë ndaluam, ku ai më mori disa byrekë për t'i marrë me vehte në konvikt. Kurse mëngjesin e hëngrëm te Plepat në Durrës. Çova çantat në konvikt dhe isha në kohë para universitetit. U ndamë te shkallët. Nuk di po m'u duk sikur një pjesë e qenies sime u largua prej organizmit tim. Atij i ngeli koka pas. Ndërsa po e përshëndesja me dorë, dëgjova...
-Sa e fshehtë paske qenë?! Kush të paska njohur? Cili është fatlumi nga ju të dy, ti apo Ai?- klithën shoqet e mia dhe më zhvatën duke më puthur.
Më e bukura ishte kur hym në auditor dhe pas përshëndetjes, Profesori pyeti, nëse kishim ndonjë sugjerim për ato pak orë që na kishin ngelur.
-Kam unë diçka, i nderuar Profesor..., -ishte Teuta që foli, studentja dibrane, vajza më çapkëne e kursit.
-Urdhëro "Dibra...", po ju dëgjoj, -kështu i thërriste studentët profesori ynë i moshuar.
-Sikur ta bëjmë pushim sot,sepse kemi një sebep.
-Për mirë apo për keq?
-Natyrisht për mirë...ndryshe nuk do të ishim në leksion,- të gjithë kishin ngelur me gojë hapur dhe prisnin se çfarë xhevahiri do nxirrte nga goja. - Profesor unë sugjeroj dhe ju zbatoni...Temën po e fotokopjojmë dhe shkojmë te "Europa" të festojmë fejesën e shoqes sonë të kursit.
-Me trashëgime cilado qoftë! - ia priti profesori.
-Ardita është fejuar me një inxhinier pyjesh. Tani e tutje e kemi të siguruar ambientin..
Urime-ee...! Urime dhe ngacmime pa fund. Profesori nuk na e bëri fjalën dy. Dolëm me kujdes dhe vetëm te Bar Evropa gjetëm njëri-tjetrin.
 Ishte vërtet diçka e veçantë e bukur dhe e papërsëritshme edhe pse ishte e rastësishme.
Vazhdon...


Fjala e Lire - Free Speech

No comments: